KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida mehnat bozoridagi faollikning oshishi va iqtisodiy islohotlarning jadallashuvi sharoitida ish haqi tizimini takomillashtirish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakatda o‘rtacha oylik nominal ish haqi 4,68 mln so‘mni tashkil etgan bo‘lsa, bu ko‘rsatkich 2022-yilga nisbatan 16,9% o‘sishni ko‘rsatdi [1]. Biroq, ushbu o‘sish sur’atlari inflyatsiya bosimi va mintaqaviy farqlar bilan birga tahlil qilinganda, ish haqi tizimining samaradorligi va xodimlarning turmush darajasini oshirish bo‘yicha yanada chuqur tadqiqotlar talab etiladi. Xususan, Jahon Banki ma’lumotlariga ko‘ra, MDH davlatlari orasida O‘zbekistonda real ish haqi o‘sishi boshqa davlatlarga nisbatan o‘rtachadan pastroq bo‘lib, bu mehnat resurslarining raqobatbardoshligini oshirish va iqtisodiyotning turli tarmoqlarida kadrlar qo‘nimsizligini kamaytirish uchun ish haqi shakllarini optimallashtirish zaruratini ko‘rsatadi [2]. Mazkur holat ish haqi shakllarining mohiyati, ularni samarali qo‘llash mexanizmlari va milliy iqtisodiyot sharoitiga moslashtirish masalasini ilmiy asoslashni taqozo etadi. Ushbu mavzu hozirgi iqtisodiy sharoitda, ayniqsa, mehnat unumdorligini oshirish, xodimlarni motivatsiya qilish va ijtimoiy tenglikni ta’minlash borasida nihoyatda ahamiyatlidir. Global iqtisodiy notinchliklar va texnologik inqiloblar sharoitida mehnatga haq to‘lash tizimlari yangi chaqiriqlarga javob bera olishi lozim. O‘zbekiston kontekstida esa, iqtisodiyotning transformatsiya jarayonida ish haqi shakllarini modernizatsiya qilish nafaqat xodimlarning moddiy farovonligini, balki korxonalarning raqobatbardoshligini ham oshirishga xizmat qiladi [3]. Amaldagi ish haqi tizimida hali ham hal etilmagan muammolar mavjud, xususan, ish haqi va mehnat unumdorligi o‘rtasidagi bog‘liqlikning yetarli darajada ta’minlanmaganligi, sohaga xos ish haqi farqlarining oqilona emasligi hamda bonus va rag‘batlantirish tizimlarining samarasizligi kabi masalalar chuqur ilmiy tahlil va amaliy yechimlarni talab etadi. Ish haqi mohiyati va uning shakllari nazariyasi iqtisodiyot fanining fundamental yo‘nalishlaridan biri hisoblanadi. Klassik iqtisodchilar, xususan, Adam Smit (1776) o‘zining "Xalqlar boyligi tabiati va sabablari to‘g‘risida tadqiqot" asarida ish haqini mehnat qiymatini qoplash va ishchining yashash minimumini ...