KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekiston Respublikasida 2023-yilda yalpi ichki mahsulot hajmi 104,4% ga oʻsib, 1000 trillion soʻmdan oshgani [1], shu bilan birga, sanoat ishlab chiqarishining 5,6% ga, qishloq, oʻrmon va baliqchilik xoʻjaligining 4,1% ga oʻsganligi [2] iqtisodiy faoliyatda samaradorlikni oshirish masalasi qanchalik muhim ekanligini ko‘rsatadi. Korxonalarda resurslardan oqilona foydalanish, innovatsion texnologiyalarni joriy etish va ishlab chiqarish jarayonlarini optimallashtirish orqali mahsulot tannarxini kamaytirish, raqobatbardoshlikni oshirish iqtisodiy o‘sishning asosiy omillaridan biridir. Masalan, eksport hajmining 2023-yilda 21,2% ga oʻsib, 21,2 milliard dollarni tashkil etishi [3] mahsulotlar sifati va ishlab chiqarish samaradorligi bevosita xalqaro bozorlardagi muvaffaqiyatga taʼsir koʻrsatishini anglatadi. Shu bois, ishlab chiqarish samaradorligini tahlil qilish, uning koʻrsatkichlarini hisoblash va oshirish usullarini oʻrganish hozirgi iqtisodiy sharoitda katta amaliy ahamiyat kasb etadi. Hozirgi globallashuv va yuqori raqobat sharoitida korxonalarning barqaror rivojlanishi bevosita ishlab chiqarish samaradorligi darajasiga bogʻliq. Oʻzbekiston sanoatida energiya sarfi bir birlik mahsulotga nisbatan rivojlangan mamlakatlardagidan oʻrtacha 2-3 barobar yuqori ekanligi [4] resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish boʻyicha jiddiy muammolar mavjudligini koʻrsatadi. Ishlab chiqarish jarayonlarida inson omili, kapital va material resurslaridan oqilona foydalanmaslik mahsulot tannarxining oshishiga, raqobatbardoshlikning pasayishiga va oxir-oqibat korxonaning bozordagi mavqeini yoʻqotishiga olib keladi. Ayniqsa, tovar-moddiy zaxiralarini boshqarishda mavjud kamchiliklar ishlab chiqarishning uzilishlariga va qoʻshimcha xarajatlarga sabab boʻlmoqda. Shu nuqtai nazardan, ishlab chiqarish samaradorligini taʼminlash mexanizmlarini takomillashtirish, zamonaviy hisoblash usullarini joriy etish va samaradorlikni oshirish yoʻllarini ilmiy asosda ishlab chiqish bugungi kunning dolzarb masalalaridan hisoblanadi. Ishlab chiqarish samaradorligi muammolari jahon iqtisodiy adabiyotida keng oʻrganilgan. Robert Solow (1956) oʻz tadqiqotlarida iqtisodiy oʻsish modellari doirasida texnik taraqqiyotning samaradorlikka taʼsirini tahlil qilib, “Solow qoldigʻi” tushunchasini joriy etgan va umumiy omil unumdorligini hisoblash metodikasini ishlab chiqqan [5]. Moses Abramo ...