KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda chakana savdo aylanmasi 277,5 trillion so‘mni tashkil etib, bu 2022-yilga nisbatan 8,4% ga o'sganini ko'rsatmoqda [1]. Elektron tijorat bozorining hajmi esa 2023-yilda 2022-yilga nisbatan 2,5 barobar o'sib, 21,5 trillion so‘mga yetdi [2], bu esa iste’molchilarning xarid qilish odatlarida sezilarli o'zgarishlar yuz berayotganini va raqamli kanallar orqali savdoning ahamiyati oshib borayotganini ko‘rsatadi. Global miqyosda, elektron tijorat savdosi 2023-yilda 5,7 trillion dollarni tashkil etgan bo'lib, 2024-yilda bu ko'rsatkich 6,3 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [3], bu esa iste’molchi xatti-harakatlarining global iqtisodiyotdagi muhim rolini tasdiqlaydi. Ushbu raqamlar zamonaviy bozorda iste’molchilarning harakatlarini chuqur tahlil qilish va ularning xarid qarorlariga ta'sir etuvchi omillarni aniqlash naqadar muhim ekanligini ko'rsatadi. Bugungi shiddatli raqobat va tez o'zgaruvchan texnologik muhitda, korxonalar o'z mijozlarining ehtiyojlari va xohishlarini tushunmasdan turib muvaffaqiyatga erisha olmaydi. Raqamli transformatsiya, ijtimoiy tarmoqlar va ma'lumotlar tahlilining rivojlanishi iste’molchi xatti-harakatlarini o'rganish uchun yangi imkoniyatlar yaratdi, shu bilan birga, bu jarayonlarni yanada murakkablashtirdi. An'anaviy iqtisodiy nazariyalar ba'zan insonlarning ratsional bo'lmagan qarorlarini tushuntirishda ojizlik qilmoqda, bu esa cheklangan ratsionallik, xulq-atvor iqtisodiyoti va neyromarketing kabi yangi yondashuvlarning paydo bo'lishiga olib keldi. Ayniqsa, O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan iqtisodiyotlarda, aholi daromadlari, madaniy omillar va infratuzilma rivojlanishining o‘ziga xos xususiyatlari iste’molchi xatti-harakatlariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Shuning uchun, bu mavzuni chuqur o'rganish, nafaqat akademik qiziqish uyg'otadi, balki korxonalar va davlat siyosati uchun ham amaliy ahamiyatga ega. Iste’molchi xatti-harakatlari sohasidagi tadqiqotlar uzoq tarixga ega bo‘lib, ko‘plab xorijiy olimlar tomonidan fundamental hissalar qo‘shilgan. Masalan, Daniel Kahneman va Amos Tversky (1979) o'zlarining "Prospekt nazariyasi" bilan ma'lumotni qayta ishlashning psixologik jihatlari va noaniqlik sharoitida qaror qabul qilish mexanizmlarini tushuntirib berishgan, ular xaridorlarning qaror qabul qilishda daromad va yo'qotishlarga nisbatan tur ...