KURS ISHI

KIRISH Jahon chakana savdo bozori hajmi 2023-yilda 27,7 trillion dollardan oshdi va 2027-yilga borib 37,4 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [1]. O‘zbekistonda esa so‘nggi yillarda iste’molchi xulq-atvorining o‘zgarishi natijasida tovar va xizmatlarga talabning dinamikasi sezilarli o‘sishni ko‘rsatmoqda. Xususan, 2023-yil yakunlariga ko‘ra, chakana savdo aylanmasi o‘tgan yilga nisbatan 10,7 foizga o‘sib, 625,3 trillion so‘mni tashkil etdi [2]. Ushbu raqamlar, shuningdek, mamlakatda iste’molchilik madaniyatining rivojlanib borayotganligini va uning iqtisodiyotdagi o‘rni tobora ortib borayotganligini tasdiqlaydi. Ushbu sharoitda iste’molchi ulkanligini (foydasini) maksimallashtirish va talab funksiyasini tahlil qilish, nafaqat mikroiqtisodiy nazariyaning asosiy qoidalarini chuqurroq anglash, balki real iqtisodiyotdagi tadbirkorlik subyektlari uchun samarali marketing va narx siyosatini ishlab chiqishda ham muhim ahamiyat kasb etadi. Mavzuning dolzarbligi shu bilan belgilanadiki, talabning o‘zgarishiga ta’sir etuvchi omillarni aniq bilmasdan turib, bozor segmentlarini to‘g‘ri baholash va iste’molchilarning ehtiyojlariga mos mahsulotlarni taklif etish murakkablashadi. Hozirgi kunda raqamli texnologiyalar va global ma’lumotlar oqimining ortishi iste’molchi xulq-atvorini yanada murakkablashtirmoqda. Globalizatsiya, ijtimoiy tarmoqlarning ta’siri va shaxsiy ma’lumotlarning to‘planishi iste’molchilarning qaror qabul qilish jarayonlariga yangi jihatlarni qo‘shmoqda. Iste’molchilarning foydasini maksimallashtirishning an’anaviy nazariyalari, masalan, ratsional tanlov nazariyasi, ko‘pincha odamlarning mukammal axborotga ega ekanligi va hissiy omillardan xoli qaror qabul qilishini nazarda tutadi. Biroq, xulq-atvor iqtisodiyoti kabi yangi yo‘nalishlar ushbu taxminlarning yetarli emasligini ko‘rsatib, kognitiv tarafkashliklar va ma’lumotlar asimmetriyasi kabi omillarning ahamiyatini ta’kidlaydi. Ushbu murakkabliklar talab funksiyasining aniq modellashtirilishini va iste’molchi xulq-atvorining chuqurroq tahlilini talab qiladi, bu esa O‘zbekistonda ham tobora dolzarb masalaga aylanmoqda. Iste’molchi ulkanligi va talab funksiyasini tahlil qilish sohasida jahon ilm-fani tomonidan bir qator fundamental tadqiqotlar amalga oshirilgan. Vilfrido Pareto (1896) o‘zining "Siyosiy iqtisodiyot asoslari" asarida iste’molchi ulkanligining tahlili uchun ilk nazariy yondashuvl ...