KURS ISHI

KIRISH Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra, global jamoat tovarlariga bo'lgan ehtiyoj har yili 3-5% ga o'sib bormoqda, infratuzilma loyihalari uchun investitsiyalar hajmi esa 2023-yilda 3,5 trillion dollarni tashkil etgan [1]. Bu ko'rsatkichlar rivojlanayotgan mamlakatlarda, jumladan O'zbekistonda yanada yuqori sur'atlar bilan o'sib borayotganini ko'rsatadi. O'zbekistonda so'nggi besh yilda jamoat tovarlari (ta'lim, sog'liqni saqlash, yo'llar, kommunal xizmatlar) sektoriga davlat investitsiyalari hajmi o'rtacha yillik 12% ga oshgan bo'lib, 2023-yilda yalpi ichki mahsulotning taxminan 6,8% ni tashkil etdi [2]. Xususan, O'zbekistonning investitsiya dasturlari doirasida har yili qariyb 2 milliard dollardan ortiq mablag' jamoat infratuzilmasini rivojlantirishga yo'naltirilmoqda [3]. Ushbu mablag'larning samarali ishlatilishi va jamoat tovarlari sifatining oshirilishi aholi turmush darajasini yaxshilashda muhim rol o'ynaydi. Hozirgi sharoitda jamoat tovarlari ta'minotidagi nomutanosibliklar va ularni moliyalashtirishdagi muammolar dolzarb bo'lib qolmoqda. Global iqlim o'zgarishi, pandemiyalar va raqamli transformatsiya kabi omillar jamoat tovarlariga yangi talablar qo'ymoqda. O'zbekiston iqtisodiyoti uchun ham jamoat tovarlari sifatini oshirish, moliyalashtirishning barqaror mexanizmlarini yaratish hamda ularni boshqarishda zamonaviy yondashuvlarni joriy etish strategik ahamiyat kasb etadi [4]. Jumladan, "Erkinlik muammosi" (Free-rider problem), "Tragedy of the Commons" kabi muammolar jamoat tovarlari samaradorligiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Shuningdek, Davlat-Xususiy Sheriklik (DXSh) mexanizmlarini kengaytirish va innovatsion moliyalashtirish usullarini (masalan, Pigou solig'i) qo'llash orqali eksternaliyalarni ichkilashtirish masalasi ham muhim ahamiyatga ega. Shu sababli, ushbu mavzuni mikroiqtisodiy nuqtai nazardan chuqur o'rganish, O'zbekiston sharoitiga mos amaliy yechimlar va tavsiyalar ishlab chiqish zarurati mavjud. Jamoat tovarlari nazariyasi va amaliyoti ko'plab xalqaro olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Paul Samuelson (1954) o'zining "The Pure Theory of Public Expenditure" nomli asarida sof jamoat tovarlarining iste'molda raqobatsizligi va chetlab bo'lmasligi xususiyatlarini asoslab berdi hamda ularning samarali ta'minoti shartlarini aniqladi [5]. Richard Musgrave (1959) "The Theory of Public Finance" kitobida davlatning iqtisodiyotdagi rolini, sh ...