KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyotida jamoat tovarlarini ta’minlashga yoʻnaltirilgan davlat xarajatlari yalpi ichki mahsulotning sezilarli qismini tashkil etadi, masalan, Yevropa Ittifoqi mamlakatlarida bu koʻrsatkich oʻrtacha 15-20% atrofida oʻzgarib turadi [1]. Oʻzbekistonda ham ijtimoiy soha va jamoat tovarlarini rivojlantirishga qaratilgan byudjet xarajatlari yildan yilga ortib bormoqda. Oʻzbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va Moliya Vazirligi maʼlumotlariga koʻra, 2023-yilda ijtimoiy soha va davlat tomonidan koʻrsatiladigan xizmatlar uchun ajratilgan mablagʻlar umumiy byudjet xarajatlarining qariyb 35% ini tashkil etgan, bu esa taxminan 105 trillion soʻmni tashkil etadi [2]. Bu koʻrsatkichlar mamlakat taraqqiyotida jamoat tovarlarining strategik ahamiyatini va ularni samarali boshqarish zarurligini yaqqol koʻrsatib turibdi. Xususan, global miqyosdagi pandemiya va tabiiy ofatlar kabi favqulodda vaziyatlar davlatning sogʻliqni saqlash, xavfsizlik va infratuzilma kabi jamoat tovarlarini taʼminlashdagi rolini yanada kuchaytirdi. Ushbu tadqiqot mavzusi hozirgi kunda juda dolzarb boʻlib, u iqtisodiy oʻsish, ijtimoiy tenglik va aholi farovonligini taʼminlashda markaziy oʻrin tutadi. Jamoat tovarlarini samarali taʼminlash “bekorchi chavandoz” muammosi, tashqi samaralar, resurslarni taqsimlashda samaradorlikka erishish va moliyalashtirish mexanizmlarini optimallashtirish kabi koʻplab hal etilmagan muammolar bilan bogʻliq. Ayniqsa, Oʻzbekiston sharoitida iqtisodiyotning liberallashuvi va davlatning iqtisodiyotdagi ishtirokini kamaytirishga qaratilgan islohotlar sharoitida, jamoat tovarlarini taʼminlashda davlat va xususiy sektor oʻrtasidagi oqilona muvozanatni topish, shuningdek, davlat-xususiy sheriklik mexanizmlarini keng joriy etish orqali xizmat koʻrsatish sifatini oshirish muhim ahamiyat kasb etadi [3]. Mazkur muammolarni ilmiy asosda tahlil qilish va ularga yechimlar taklif qilish mamlakatning barqaror rivojlanishi uchun zamin yaratadi. Jamoat tovarlari nazariyasi iqtisodiyot fanida uzoq vaqtdan buyon oʻrganilib kelinayotgan markaziy masalalardan biridir. Bu borada Pol Samuelson (1954) oʻzining fundamental ishlari bilan jamoat tovarlarining xususiyatlarini aniq belgilab bergan va ularning optimal taʼminoti shartlarini ishlab chiqqan [5]. Ronald Koase (1960) tashqi samaralar va ularning xususiy muzokaralar orqali hal etilishi mumkinligi haqidagi teoremasi bilan jam ...