KURS ISHI

KIRISH Jahon qishloq xo'jaligi o'simlikchilik mahsulotlari bozori hajmi 2023-yilda 3,5 trillion AQSH dollarini tashkil etgan bo'lib, bu soha har yili o'rtacha 4,2% ga o'sib bormoqda [1]. O'zbekistonda esa, Qishloq xo'jaligi vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda qishloq xo'jaligi yalpi mahsuloti 420 trillion so'mga yetgan bo'lib, bu o'sish sur'ati yiliga 3,8% ni tashkil etadi [2]. Bugungi kunda oziq-ovqat xavfsizligini ta'minlash, hosildorlikni oshirish va qishloq xo'jaligi ekinlarining kasalliklarga chidamliligini ta'minlashda jinssiz ko'payishning turli shakllari, xususan, vegetativ ko'payish, sporalar orqali ko'payish va apomiksis usullari muhim rol o'ynamoqda. Ayniqsa, tezkor ko'paytirish va genetik jihatdan bir xil, sifatli ko'chat materiallarini olish imkoniyati bu usullarni yanada dolzarb qiladi. Bu mavzu hozirgi kunda ayniqsa muhim ahamiyatga ega, chunki iqlim o'zgarishlari, yer resurslarining cheklanganligi va aholi sonining o'sishi sharoitida qishloq xo'jaligi mahsulotlariga bo'lgan talab tobora ortib bormoqda. An'anaviy usullar bilan ko'paytirish ba'zan samarasiz, vaqt talab qiluvchi va kasalliklarga chidamsiz navlarni berishi mumkin. Shu sababli, jinssiz ko'payishning zamonaviy usullarini, jumladan mikroko'paytirish texnologiyalarini keng joriy etish orqali qishloq xo'jaligi ekinlarining hosildorligini 20-30% ga oshirish [3], kasalliklarga chidamli navlarni yaratish va biotexnologik yutuqlardan samarali foydalanish dolzarb muammolardan biridir. O'zbekistonda mevachilik, uzumchilik va manzarali o'simliklar yetishtirishda yuqori sifatli, sertifikatlangan ko'chat materiallariga bo'lgan talabni qondirishda mavjud texnologiyalarning samarasizligi kuzatilmoqda, bu esa ushbu tadqiqotni o'tkazish zaruratini keltirib chiqaradi. Jinssiz ko'payishning turli jihatlari xalqaro miqyosda ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Masalan, J. Murashige (1974) to'qima kulturalari orqali mikroko'paytirishning fundamental prinsiplarini ishlab chiqqan va bu sohada birinchi bo'lib o'simliklarni laboratoriya sharoitida tez va samarali ko'paytirish metodologiyasini taklif qilgan [4]. P. K. Xughes (1985) somatik embriogenez jarayonlarini tadqiq qilib, somatik hujayralardan embrionga o'xshash tuzilmalar hosil qilish yo'llarini aniqlagan va bu orqali genetik jihatdan bir xil o'simliklarni ko'paytirish imkoniyatlarini kengaytirgan [5]. R. L. R. Klyain (1998) apom ...