KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida faunaning xilma-xilligi va ularning evolyutsion tarixini tadqiq etishga bo‘lgan ehtiyoj yildan yilga ortib bormoqda. Xususan, mamlakatimizda zoologiya sohasida amalga oshirilayotgan ilmiy izlanishlar natijasida, 2023-yilda umurtqasiz hayvonlar bo‘yicha yangi aniqlangan turlar soni 12% ga oshgan [1]. Bu esa O‘zbekistonning boy biokxilma-xilligini saqlash va barqaror rivojlantirish uchun fundamental biologik bilimlarning zarurligini ko‘rsatadi. Jahon miqyosida esa biologik xilma-xillikni o‘rganishga yo‘naltirilgan ilmiy tadqiqotlarga kiritilgan sarmoya 2022-yilda 1.8 milliard dollarni tashkil etgan, bu o‘z navbatida biologik turlar o‘rtasidagi filogenetik bog‘liqliklarni o‘rganishning global ahamiyatini tasdiqlaydi [2]. Ushbu kontekstda, umurtqasiz hayvonlar filogenetikasi bo‘yicha chuqur tadqiqotlar o‘tkazish, ularning evolyutsion kelib chiqishini va o‘zaro aloqalarini aniqlash, nafaqat fundamental ilm-fan uchun, balki amaliy biologiya, jumladan, biotexnologiya va ekologiya sohalari uchun ham muhim ahamiyat kasb etadi [3]. Umurtqasiz hayvonlarning filogenetik bog‘liqligi mavzusi nafaqat evolyutsion biologiya uchun fundamental hisoblanadi, balki atrof-muhit o‘zgarishlariga turlarning moslashishini tushunish, yangi turlarni aniqlash va ularning genetik resurslarini baholashda ham hal qiluvchi rol o‘ynaydi [4]. Hozirgi kunda global iqlim o‘zgarishlari va inson faoliyati natijasida biologik xilma-xillikning tezkor yo‘qolishi kuzatilmoqda, bu esa umurtqasizlar kabi turlarning saqlanib qolish strategiyalarini ishlab chiqishni dolzarb qilib qo‘ygan [5]. Ushbu turdagi tadqiqotlar umurtqasiz hayvonlar populatsiyalarining genetik xilma-xilligini baholash, invaziv turlarning tarqalishini nazorat qilish va qishloq xo‘jaligi zararkunandalariga qarshi kurashishda samarali usullarni ishlab chiqishda muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi [6]. Shuningdek, mavjud bilimlardagi bo‘shliqlarni to‘ldirish, xususan, O‘zbekiston faunasiga xos umurtqasiz turlarning filogenetik holatini aniqlash va ularni xalqaro darajadagi ma’lumotlar bazalari bilan integratsiya qilish zaruriyati bugungi kunda hal etilmagan asosiy muammolardan biridir [7]. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi jahon miqyosida ancha yuqori bo‘lib, ko‘plab taniqli olimlar bu sohaga ulkan hissa qo‘shganlar. Misol uchun, Ernst Mayr (1942) o‘zining "Sistematika va turlarning kelib chiqishi" ...