KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Axborot texnologiyalari va kommunikatsiyalarini rivojlantirish vazirligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda raqamli iqtisodiyotning mamlakat yalpi ichki mahsulotidagi ulushi 5.5% ni tashkil etdi, bu esa so'nggi besh yilda 1.8 baravarga o'sganligini ko'rsatadi [1]. Ushbu o'sishda kompyuter tizimlari va ularning arxitekturalari muhim rol o'ynaydi. Global miqyosda esa, hisoblash qurilmalari bozorining hajmi 2023-yilda 700 milliard AQSh dollaridan oshgani va 2030-yilga borib 1.2 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa kompyuter texnologiyalariga bo'lgan doimiy va o'sib borayotgan ehtiyojni anglatadi [2]. Ayniqsa, sun'iy intellekt, katta ma'lumotlar tahlili va bulutli hisoblash kabi sohalar kompyuter arxitekturasiga yangicha talablar qo'ymoqda, bu esa mavjud tizimlarning samaradorligini va imkoniyatlarini qayta ko'rib chiqishni taqozo etadi. O'zbekistonda raqamli transformatsiya dasturlari doirasida e-hukumat, e-ta'lim va e-sog'liqni saqlash kabi loyihalar faol joriy etilmoqda, bu esa yanada kuchli va ishonchli kompyuter arxitekturalariga bo'lgan talabni oshirmoqda [3]. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki kompyuter arxitekturasi texnologik taraqqiyotning harakatlantiruvchi kuchi hisoblanadi. Ma'lumotlarni qayta ishlash tezligi, energiya samaradorligi va xavfsizlik masalalari tobora murakkablashib borayotgan sharoitda, mavjud kompyuter arxitekturalari ba'zi jihatlarda cheklovlarga duch kelmoqda. Masalan, Fon Neyman to'siqlari va ma'lumotlarni uzatish tezligidagi cheklovlar zamonaviy hisoblash vazifalarining samaradorligini pasaytirishi mumkin. Shu bilan birga, kvant hisoblash, neyromorfik arxitekturalar va FPGA asosidagi tizimlar kabi yangi yondashuvlar kompyuter texnologiyalarida inqilobiy o'zgarishlar va'da qilmoqda. Ammo ularni amaliyotga tatbiq etish va mavjud tizimlarga integratsiya qilish borasida ko'plab ilmiy va texnik muammolar mavjud. Ayniqsa, O'zbekiston sharoitida resurs cheklovlari va infratuzilma kamchiliklarini hisobga olgan holda, samarali va iqtisodiy jihatdan maqbul kompyuter arxitekturasini tanlash va joriy etish muhim ahamiyat kasb etadi [4]. Kompyuter arxitekturasining rivojlanish bosqichlari va tamoyillari bo'yicha ilmiy tadqiqotlar uzoq tarixga ega bo'lib, ko'plab yetuk olimlar tomonidan o'rganilgan. Jon fon Neyman (1945) dastur va ma'lumotlarni bitta xotira maydonida saqlaydigan ...