KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda korporativ shartnomalar bozorining umumiy hajmi 2023-yilda 5,7 milliard AQSH dollariga yetdi, bu o'tgan yilga nisbatan 12,3% o'sishni tashkil etdi [1]. Xususan, O'zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligining 2024-yilgi ma'lumotlariga ko'ra, aksiyadorlik jamiyatlari va boshqa korporativ tuzilmalar o'rtasidagi yuridik bitimlar soni so'nggi uch yilda 18% ga oshgan bo'lib, bu mamlakat iqtisodiyotida korporativ munosabatlarning faollashayotganidan dalolat beradi [2]. Jahon miqyosida esa korporativ shartnomalar bozori har yili o'rtacha 8-10% ga o'sib, 2023-yilda 400 milliard AQSH dollaridan oshdi [3]. Xorijiy investitsiyalarni jalb qilish, qo'shma korxonalar tashkil etish va xususiylashtirish jarayonlari O'zbekistonda korporativ shartnomalarga bo'lgan ehtiyojni yanada oshirib, ularning huquqiy asoslarini chuqur o'rganishni taqozo etmoqda. Ushbu mavzuning dolzarbligi shundaki, globallashuv va raqamlashtirish sharoitida korporativ shartnomalarning tuzilishi, ijrosi va nizolarni hal qilish mexanizmlari murakkablashib bormoqda. O'zbekistonda korporativ boshqaruv standartlari va investorlar huquqlarini himoya qilish mexanizmlarini takomillashtirish zarurati mavjud bo'lib, hozirda mavjud huquqiy baza ba'zi jihatlardan xalqaro amaliyot talablariga to'liq javob bermayapti. Xususan, smart kontraktlar, mediatsiya va arbitraj kabi zamonaviy nizolarni hal qilish usullarining huquqiy maqomini aniqlash hamda ularni milliy qonunchilikka implementatsiya qilish borasida tizimli ishlar talab etiladi. Bundan tashqari, korporativ shartnomalarda transaksion xarajatlarni optimallashtirish va risklarni samarali boshqarish bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish ham muhim ahamiyat kasb etadi, chunki bu investitsion jozibadorlikni oshirishga xizmat qiladi. Korporativ shartnomalar va ularning huquqiy ahamiyati masalasi xalqaro ilmiy adabiyotlarda keng o'rganilgan. Oliver Uilyamson (Oliver E. Williamson) o'zining transaksion xarajatlar nazariyasi doirasida shartnomalarning iqtisodiy samaradorligini tahlil qilgan va ularning tuzilishi iqtisodiy munosabatlarda ishonchsizlik va axborot assimetriyasini kamaytirishga xizmat qilishini ta'kidlagan [5]. Ronald Kouz (Ronald Coase) esa firma nazariyasida korporativ tuzilmalarning paydo bo'lishini va shartnomalar orqali ichki transaksion xarajatlarni qisqartirish imkoniyatini asoslab bergan [6]. Shuni ...