KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Jinoyat kodeksi bo'yicha jinoyatlar statistikasi so'nggi besh yilda o'rtacha yillik 15-20% ga o'sgan bo'lsa-da, sud amaliyotida qilmishni jinoiyligini istisno qiluvchi holatlarga taalluqli ishlar umumiy jinoyat ishlarining atigi 2-3% ni tashkil etadi [1]. Misol uchun, 2023-yilda zaruriy mudofaa asosida jinoyat tarkibi bo'lmagan deb topilgan holatlar 0.8% ni, oxirgi zarurat holatlari esa 0.5% ni tashkil etgan [2]. Bu ko'rsatkichlar huquqshunoslikda qilmishni jinoiyligini istisno qiluvchi holatlar institutining nazariy va amaliy jihatdan yetarli darajada o'rganilmagani hamda qo'llanilmayotganligini ko'rsatadi, garchi bunday holatlar fuqarolarning huquqlari va qonuniy manfaatlarini himoya qilishda muhim ahamiyat kasb etsa-da. Ushbu mavzuning dolzarbligi, shaxsning huquqqa xilof xatti-harakatlarida jinoiy javobgarlikka tortishdan saqlovchi omillarni chuqur tahlil qilish, amaliyotda uchraydigan ziddiyatli vaziyatlarga huquqiy baho berish va qonunchilikni takomillashtirish zaruriyati bilan izohlanadi. Bugungi kunda qilmishni jinoiyligini istisno qiluvchi holatlar, jumladan, zaruriy mudofaa, oxirgi zarurat, jismoniy yoki ruhiy majburlash, buyruq yoki farmoyishni ijro etish kabi tushunchalar yuzasidan huquqni qo'llash amaliyotida bir qator muammolar mavjud. Xususan, bu holatlarni baholashda obyektiv mezonlarning aniq belgilanmaganligi, sud-tergov organlari tomonidan subyektiv yondashuvlarning kuzatilishi, fuqarolarning o'z huquqlarini himoya qilishda asossiz jinoiy javobgarlikka tortilish xavfi ushbu masalani chuqur ilmiy tadqiq qilishni taqozo etadi. Shuningdek, xalqaro tajribada ushbu holatlarga berilgan huquqiy baho va ularni unifikatsiya qilish masalalari O'zbekiston sharoitida ham dolzarb bo'lib, huquq tizimining insonparvarlik tamoyillariga muvofiqlashtirish zaruriyatini kuchaytiradi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va milliy miqyosda turli olimlar tomonidan tadqiq qilingan bo'lsa-da, qator bo'shliqlar saqlanib qolmoqda. Xususan, G'arb huquq maktabida Immanuel Kant (1788) o'zining "Amaliy aql tanqidi" asarida insonning erkin irodasi va axloqiy mas'uliyatini tahlil qilib, jinoyatning sabab va oqibatlarini falsafiy jihatdan asoslab bergan [5]. Cesare Beccaria (1764) "Jinoyatlar va jazolar haqida" asarida jinoiy huquqning gumanistik tamoyillarini ilgari surib, jinoyatni jinoiy jazodan ajratishga chaqirgan [6]. Georg He ...