KURS ISHI

KIRISH Korporativ shartnomalar global iqtisodiyotda moliyaviy barqarorlik va biznes aloqalarini tartibga solishning asosiy vositalaridan biri bo'lib, ularning hajmi va ahamiyati doimiy ravishda o'sib bormoqda. Masalan, 2023-yilda dunyo bo'ylab korporativ birlashish va qo'shib olish (M&A) bitimlari hajmi 3,5 trillion AQSH dollaridan oshgan [1], bu bitimlarning katta qismi aynan korporativ shartnomalar orqali rasmiylashtiriladi. O'zbekistonda esa 2023-yilda tadbirkorlik subyektlari soni 600 mingdan oshib [2], ularning o'zaro hamkorliklari va korporativ boshqaruvni ta'minlashda shartnomalarining roli yanada ortgan. Xususan, O'zbekistondagi aksiyadorlik jamiyatlarining ustav kapitalidagi xorijiy investitsiyalar ulushi 2023-yil oxiriga kelib 25% ga yetgan [3], bu esa xalqaro standartlarga mos korporativ shartnomalarni ishlab chiqish va qo'llash zaruratini kuchaytiradi. Bugungi shiddatli globallashuv va raqamlashtirish davrida korporativ shartnomalarning samaradorligi biznesning muvaffaqiyatini belgilovchi asosiy omillardan biriga aylangan. Biroq, bu sohada hali ham bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. Jumladan, O'zbekistonda korporativ shartnomalar tuzishda huquqiy noaniqliklar, nizolarni samarali hal etish mexanizmlarining yetishmasligi va zamonaviy texnologiyalarni (masalan, aqlli shartnomalar) integratsiya qilish masalalari dolzarbligini saqlab qolmoqda. Bundan tashqari, aksiyadorlar kelishuvi, ta'sischilar shartnomasi kabi murakkab huquqiy hujjatlarni mahalliy sharoitga moslashtirish va ularning ijrosini ta'minlash bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish zarurati sezilmoqda. Ushbu muammolar korporativ boshqaruv samaradorligini pasaytirib, investitsiya muhitiga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin, shu sababli ushbu mavzuning chuqur ilmiy-amaliy tahlili muhim ahamiyat kasb etadi. Korporativ shartnomalar va ularning huquqiy ahamiyati masalasi xalqaro va mahalliy ilmiy doiralarda keng o'rganilgan. Xususan, Oliver Uilyamson (Oliver E. Williamson, 1975) o'zining "Iqtisodiy institutlar: Kapitalizmning shartnomaviy va ierarxik shakllari" nomli asarida transaksion xarajatlar nazariyasini ishlab chiqdi va shartnomalarning iqtisodiy samaradorligiga ta'sirini tahlil qildi [5]. Ronald Kouz (Ronald Coase, 1937) "Firma tabiati" asarida firmalarning mavjudlik sababini va shartnomaviy munosabatlar rolini tushuntirib berdi [6]. Stiven Deyvid Yange (Stephen David Young, ...