KURS ISHI

KIRISH Korxonalarning samarali faoliyati har qanday mamlakat iqtisodiy barqarorligi va rivojlanishining muhim sharti hisoblanadi. Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M. Mirziyoyevning taʼkidlashicha, kichik biznes va xususiy tadbirkorlik mamlakat yalpi ichki mahsulotining qariyb 60%ini, sanoat mahsulotlarining 30%idan ortig‘ini, shuningdek, ish bilan band bo‘lgan aholining 75%dan ziyodrog‘ini taʼminlaydi [1]. 2023-yilda respublikada faoliyat yuritayotgan korxonalar soni 600 mingdan oshib, ularning iqtisodiyotdagi ulushi sezilarli darajada oʻsgan [2]. Xususan, 2023-yil yakunlari bo‘yicha O‘zbekiston yalpi ichki mahsulotining o‘sish surʼatlari 6%ga yetdi, bunda sanoatning ulushi 33.7%ni, xizmatlar sohasining ulushi esa 41.5%ni tashkil etdi [3]. Bu koʻrsatkichlar korxonalarning mamlakat iqtisodiyotidagi hal qiluvchi rolini yaqqol namoyish etadi va ularning faoliyatini tashkil etishning huquqiy va iqtisodiy asoslarini chuqur oʻrganish zaruratini koʻrsatadi. Ushbu korxonalar samaradorligini oshirish, ularning mulkiy munosabatlarini tartibga solish orqali investitsion jozibadorlikni oshirish va barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash bugungi kundagi ustuvor vazifalardan biridir. Ayni damda, korxonalar faoliyatini tartibga soluvchi mavjud huquqiy va iqtisodiy mexanizmlarning zamonaviy talablarga javob bermasligi, mulkiy munosabatlardagi noaniqliklar va samaradorlikni baholash uslubiyatidagi kamchiliklar qator muammolarni keltirib chiqarmoqda. Xususan, O‘zbekistonda xususiy mulkni himoya qilish va korporativ boshqaruvni takomillashtirish borasida olib borilayotgan islohotlarga qaramay, mulk huquqiga doir bahslar va investorlar ishonchini qozonishda hali ham toʻsiqlar mavjud [4]. Korxonalarda resurslardan foydalanish samaradorligini oshirish, innovatsiyalarni joriy etish va global raqobatbardoshlikni taʼminlash uchun huquqiy asoslarni mustahkamlash, moliyaviy barqarorlikni taʼminlovchi iqtisodiy mexanizmlarni ishlab chiqish va mulkiy munosabatlarni aniq tartibga solish dolzarb masalalardan hisoblanadi. Shu sababli, mazkur mavzu bugungi kunda O‘zbekiston iqtisodiy siyosatining markaziy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, ushbu sohadagi tadqiqotlar amaliy va nazariy jihatdan muhim ahamiyat kasb etadi. Korxona faoliyatini tashkil etishning nazariy-metodologik asoslari boʻyicha jahon miqyosida koʻplab tadqiqotlar olib borilgan. R. Coase (1937) oʻzining mashhur "Firma tabi ...