KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsulotida kichik biznes va xususiy tadbirkorlikning ulushi 56.5% ni tashkil etdi [1], sanoat mahsulotlarining 32.5% dan ortig'i aynan korxonalar tomonidan ishlab chiqarilgan [2]. 2023-yilda jami 97.4 ming yangi korxona va tashkilotlar ro'yxatdan o'tgan bo'lib, bu iqtisodiyotdagi faoliyatning kengayishidan dalolat beradi [3]. Mazkur ko'rsatkichlar korxonalar iqtisodiy faoliyatining samaradorligi va barqarorligi mamlakat taraqqiyoti uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanligini ko'rsatadi. Jahon miqyosida korporativ boshqaruvning huquqiy va iqtisodiy asoslarini mustahkamlashga qaratilgan investitsiyalar har yili o'rtacha 5-7% ga o'smoqda, bu esa global iqtisodiyotda korxonalarning rolini yanada kuchaytirishga xizmat qilmoqda [4]. Ayniqsa, raqamlashtirish va global integratsiya sharoitida korxonalarning mulkiy munosabatlari va samaradorligini optimallashtirish dolzarb vazifa bo'lib qolmoqda. Bugungi kunda, globallashuv va yuqori raqobat sharoitida korxonalarning samaradorligini oshirish nafaqat ichki resurslarni optimal boshqarish, balki huquqiy va iqtisodiy mexanizmlarni takomillashtirish orqali ham amalga oshiriladi. Biroq, O'zbekiston kontekstida, ayniqsa mulkchilik munosabatlarining transformatsiyasi, erkin bozor iqtisodiyoti tamoyillarining chuqurlashuvi sharoitida, korxonalar faoliyatini tartibga soluvchi normativ-huquqiy bazani iqtisodiy asoslar bilan uyg'unlashtirishda ma'lum bo'shliqlar mavjud. Xususan, kichik va o'rta biznes korxonalarida korporativ boshqaruvning samaradorligi, investitsiyalarni jalb qilish mexanizmlari va mulkdorlar huquqlarini himoya qilishda tizimli yondashuvlar yetishmaydi. Bu esa korxonalar samaradorligiga salbiy ta'sir ko'rsatib, uzoq muddatli barqaror o'sishni cheklaydi. Ushbu muammolar tadqiqot mavzusining dolzarbligini yanada oshiradi. Mavzuning o'rganilganlik darajasini tahlil qilganimizda, jahon miqyosida ko'plab olimlar korxonalar xo'jalik faoliyatini tashkil etishning huquqiy va iqtisodiy asoslari, shuningdek, ularning samaradorligi va mulkiy munosabatlari masalasini keng qamrovli o'rganishgan. Ronald Coase (1937) o'zining mashhur "Firm's Nature" asarida korxona mavjudligining sababini tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish bilan bog'lagan, bu esa korxonaning ichki tashkil etilishi va uning bozor munosabatlaridagi ...