KURS ISHI

KIRISH Kriptografik protokollar zamonaviy axborot xavfsizligining ajralmas qismi bo‘lib, ma’lumotlar almashinuvi, saqlanishi va qayta ishlanishining maxfiyligi, yaxlitligi va ishonchliligini ta’minlaydi. O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi natijasida kiberxavfsizlikka bo‘lgan talab sezilarli darajada oshgan. Xususan, 2023-yilda respublikada elektron tijorat aylanmasi 25 trillion so‘mdan oshdi, bu esa 2022-yilga nisbatan 40% ga yuqori ko‘rsatkichni tashkil etadi [1]. Bu o‘sish, shuningdek, bank-moliya tizimlarida raqamli tranzaksiyalar hajmining 2023-yil oxiriga kelib 100 trillion so‘mga yetishi [2], kriptografik protokollarga asoslangan xavfsiz aloqa kanallarini yaratish zaruratini yanada kuchaytirmoqda. Xalqaro miqyosda esa, kiberxavfsizlik bozori hajmi 2023-yilda 220 milliard AQSh dollaridan oshdi va 2028-yilga borib 400 milliard AQSh dollariga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa ushbu sohaga global miqyosdagi e’tiborni yaqqol ko‘rsatadi [3]. Ushbu raqamlar kriptografik protokollarning iqtisodiy va ijtimoiy barqarorlikni ta’minlashdagi markaziy rolini yaqqol tasdiqlaydi. Mavjud kiberxavfsizlik tahdidlari, ayniqsa, ma’lumotlar o‘g‘irlanishi, soxtalashtirish va xizmat ko‘rsatishni rad etish (DDoS) hujumlari kabi dolzarb muammolar kriptografik protokollarning doimiy takomillashtirilishini taqozo etadi. Masalan, 2023-yilda O‘zbekiston kiberxavfsizlik markaziga 15 mingdan ortiq kiberhujumlar to‘g‘risida murojaat kelib tushgan, bu esa 2022-yilga nisbatan 25% ga ko‘pdir [4]. Ushbu statistik ma’lumotlar axborot tizimlarining zaif tomonlari mavjudligini va ularni kriptografik protokollar yordamida himoyalash dolzarb vazifa ekanligini ko‘rsatadi. Hozirgi kunda protokollarning xavfsizlik tahliliga oid yangi yondashuvlar, kvant kriptografiyasining rivojlanishi va sun’iy intellektga asoslangan hujumlarga qarshi mexanizmlarni ishlab chiqish kabi hal etilmagan muammolar mavjud. Ayniqsa, mavjud protokollarning kvant kompyuterlarga chidamliligi va ularni post-kvant kriptografiyasi tamoyillari asosida yangilash masalasi dolzarb hisoblanadi. Kriptografik protokollarning nazariy va amaliy jihatlari bo‘yicha jahon miqyosida ko‘plab tadqiqotlar olib borilgan. Donald Davies (1964) paketli kommutatsiya konsepsiyasini taqdim etdi, bu esa keyinchalik xavfsiz tarmoq protokollarini rivojlantirishga asos bo‘ldi [5]. Whitfield Diffie va Martin Hellman (1976) ochi ...