KURS ISHI

KIRISH Lizing muomalalari zamonaviy iqtisodiyotda korxonalarning asosiy vositalar parkini yangilash, investitsiya faoliyatini jadallashtirish va resurslarni optimallashtirishda muhim moliyaviy vosita bo‘lib xizmat qilmoqda. Jahon bo‘yicha lizing bozori hajmi 2023-yil yakunlari bo‘yicha 1,5 trillion AQSh dollaridan oshgani va yillik o‘sish sur’ati o‘rtacha 7-8% atrofida ekanligi global iqtisodiyotda uning ahamiyatini yaqqol ko‘rsatib turibdi [1]. Xususan, Osiyo-Tinch okeani mintaqasida lizing bozorining o‘sishi eng yuqori sur’atlarda kuzatilmoqda, bu esa rivojlanayotgan mamlakatlar, jumladan O‘zbekiston uchun ham katta salohiyatni anglatadi [2]. O‘zbekistonda ham lizing bozori so‘nggi yillarda sezilarli darajada rivojlanib, 2023-yilda lizing muomalalarining umumiy hajmi 18 trillion so‘mdan oshdi, bu 2022-yilga nisbatan 20% ga o‘sishni tashkil etadi [3]. Bu o‘sish sur’ati kichik va o‘rta biznes subyektlarining lizingdan foydalanishga bo‘lgan qiziqishi ortib borayotganini, ayniqsa, qishloq xo‘jaligi texnikasi, ishlab chiqarish uskunalari va transport vositalarini lizingga olish faollashganini ko‘rsatmoqda [4]. Shuningdek, mamlakatimizda investitsiyaviy faollikni oshirish va iqtisodiyotni modernizatsiya qilish bo‘yicha olib borilayotgan keng ko‘lamli islohotlar lizingni moliyalashtirishning strategik yo‘nalishlaridan biriga aylantirmoqda. Bu esa, lizing muomalalarini hisobga olish va moliyaviy hisobotda shaffof aks ettirish mexanizmlarini doimiy ravishda takomillashtirish zaruratini keltirib chiqaradi. Ayniqsa, xalqaro moliyaviy hisobot standartlari (IFRS 16) talablariga muvofiq ravishda hisob yuritishga o‘tish kontekstida, bu mavzuning dolzarbligi yanada ortmoqda, chunki bu standartlar lizing muomalalarining hisobga olinishiga yondashuvni tubdan o‘zgartirgan. Bugungi kunda O‘zbekistonda lizing muomalalarini hisobga olish tizimida bir qator dolzarb muammolar va hal etilmagan masalalar mavjud. Birinchidan, IFRS 16 “Lizing” standartining amaliyotga to‘liq joriy etilishi bilan bog‘liq moliyaviy hisobotdagi o‘zgarishlar, jumladan, lizing oluvchi balansida “aktivdan foydalanish huquqi” va “lizing majburiyati”ning aks ettirilishi korxonalarning moliyaviy ko‘rsatkichlariga, ayniqsa qarz yukiga va kapitallashuv darajasiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda [5]. Bu esa moliyaviy tahlilchilar va investorlar uchun korxonalarning real moliyaviy holatini to‘g‘ri baholashda yang ...