KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda urbanizatsiya jarayonlarining jadallashuvi va infratuzilma loyihalarining kengayishi sababli, qurilish sektorining Yalpi Ichki Mahsulotdagi ulushi 2023 yilda 7.5% ga yetdi [1]. Bu ko'rsatkich 2019 yildagi 6.3% ga nisbatan sezilarli o'sishni anglatadi, bu esa qurilish materiallari va grunt asoslariga bo'lgan talabning ortganligidan dalolat beradi [2]. Ayniqsa, loyli gruntlar keng tarqalgan mintaqalarda poydevor qurilishi xarajatlari jami qurilish qiymatining 10-15% ini tashkil qilishi mumkin [3], bu esa ularning yuk ko'tarish qobiliyatini samarali baholash va oshirish zaruratini keltirib chiqaradi. Jahon miqyosida esa, gruntlarni mustahkamlash va poydevor inshootlari bozorining hajmi 2022 yilda 320 milliard dollarni tashkil etdi va 2028 yilga borib yillik o'rtacha 5.8% o'sish prognoz qilinmoqda [4], bu esa ushbu sohadagi tadqiqotlarning global miqyosdagi dolzarbligini ko'rsatadi. Loyli gruntlarning yuk ko'tarish qobiliyati masalasi zamonaviy qurilish va injenerlikda hal etilmagan ko'plab muammolarni o'z ichiga oladi. Ular namlikka sezgirligi, siqiluvchanligi va kesishga qarshiligining pastligi tufayli poydevorlar ostida notekis cho'kishlarga va binolarning yorilishiga olib kelishi mumkin [5]. Hozirgi kunda, loyli gruntlarda qurilgan inshootlarning o'rtacha ekspluatatsiya muddati boshqa grunt turlariga nisbatan 10-15% ga kamayishi kuzatiladi, bu esa ta'mirlash va qayta tiklash xarajatlarini oshiradi [6]. Shuningdek, zilzila xavfi yuqori bo'lgan hududlarda loyli gruntlarning suyulish (liqvefaksiya) xavfi ham inshootlar xavfsizligi uchun jiddiy tahdid tug'diradi [7]. Shu sababli, loyli gruntlarning yuk ko'tarish qobiliyatini chuqur o'rganish, ularni baholashning zamonaviy usullarini takomillashtirish va mustahkamlash bo'yicha samarali yechimlarni taklif etish dolzarb ilmiy va amaliy ahamiyatga ega. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha xalqaro miqyosda ko'plab fundamental tadqiqotlar olib borilgan. Karl Terzagi (1943) grunt mexanikasi fanining asoschilaridan biri bo'lib, loyli gruntlarning konsolidatsiya nazariyasini ishlab chiqqan va effektiv kuchlar prinsipini kiritgan [8]. Ralph Peck (1948) poydevorlarning cho'kishini hisoblash metodlarini takomillashtirgan va amaliy injenerlikda keng qo'llaniladigan empirik yondashuvlarni taklif etgan [9]. J. Kerry Rowe (1984) geosintetik materiallardan foydalanib loyli gruntlarni mustahkamlash b ...