KURS ISHI

KIRISH Oʻzbekiston Respublikasi Qishloq xoʻjaligi vazirligining 2023-yilgi maʼlumotlariga koʻra, mamlakat yalpi ichki mahsulotining 24% dan ortigʻi qishloq xoʻjaligi sektoriga toʻgʻri keladi, bu esa oʻsimlikchilik mahsulotlari ulushining yuqoriligini koʻrsatadi [1]. Xususan, gʻalla va sabzavot ekinlari yetishtirish hajmi soʻnggi besh yilda oʻrtacha 15% ga oshgan [2]. Jahon miqyosida madaniy oʻsimliklar bozorining umumiy hajmi 2023-yilda 2 trillion AQSh dollaridan oshgan boʻlib, aholining oziq-ovqat xavfsizligini taʼminlashda strategik ahamiyatga ega [3]. Madaniy oʻsimliklarning kelib chiqish tarixi va genetik xilma-xilligini chuqur oʻrganish, bu oʻsimliklarning barqaror rivojlanishi hamda yangi, yuqori hosildor navlarni yaratish uchun ilmiy asos boʻlib xizmat qiladi. Bu esa oziq-ovqat taʼminotida inqirozlarning oldini olishda muhim omil hisoblanadi. Madaniy oʻsimliklarning kelib chiqishini tadqiq etish bugungi kunda ham dolzarb muammolardan biri boʻlib qolmoqda. Global iqlim oʻzgarishlari, bioxilma-xillikning yoʻqolishi va qishloq xoʻjaligi ekinlarining zararkunandalar hamda kasalliklarga chidamliligini oshirish zarurati ushbu mavzuni yanada muhim qilib koʻrsatadi. Genetik eroziya muammosi, yaʼni madaniy oʻsimliklarning yovvoyi qarindoshlaridagi genetik xilma-xillikning kamayishi, kelajakda yangi navlarni yaratish imkoniyatlarini cheklashi mumkin [5]. Mavjud tadqiqotlar koʻpincha ayrim turdagi oʻsimliklarning domestikatsiya jarayonlariga qaratilgan boʻlib, ularning umumiy evolyutsion yoʻllari, kelib chiqish markazlaridagi ijtimoiy-iqtisodiy omillar va oʻzbekistonlik madaniy oʻsimliklarning kelib chiqish xususiyatlari hali toʻliq oʻrganilmagan. Ushbu kurs ishi aynan shu boʻshliqlarni toʻldirishga qaratilgan boʻlib, madaniy oʻsimliklarning kelib chiqish tarixini ilmiy-nazariy va amaliy jihatdan chuqur tahlil qilishni maqsad qiladi. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi xalqaro miqyosda juda keng. Nikolay Vavilov (1926) madaniy oʻsimliklarning kelib chiqish markazlari nazariyasini ishlab chiqqan va ularning geografik tarqalishi boʻyicha fundamental tadqiqotlar olib borgan [6]. Jack Harlan (1971) ekinlarning domestikatsiya jarayonini va ularning yovvoyi qarindoshlari bilan genetik aloqalarini tahlil qilib, madaniy oʻsimliklarning evolyutsiyasiga oid yangi yondashuvlarni taklif qilgan [7]. George Beadle (1939) makkajoʻxorining yovvoyi qarindoshi Teosinte bilan gen ...