KURS ISHI

KIRISH 2023-yilda tog'-kon sanoati global miqyosda 1.3 trillion AQSh dollari miqdoridagi daromad keltirgan bo'lib, uning yillik o'sish sur'ati 2028-yilgacha o'rtacha 4.5% ni tashkil etishi prognoz qilinmoqda [1]. Bu ko'rsatkich, minerallarga bo'lgan talabning ortib borayotgani, ayniqsa yuqori texnologiyali sanoat tarmoqlarida, magmatik tog' jinslarining xomashyo bazasidagi ahamiyatini yanada oshiradi [2]. O'zbekistonning tog'-kon sanoati ham so'nggi besh yilda jadal rivojlanib, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsulotining qariyb 12% ini tashkil etdi [3]. Xususan, respublikada oltin, mis, uran va boshqa qimmatbaho metallar zaxiralarining asosiy qismi magmatik va metamorfik tog' jinslari bilan bog'liq bo'lib, ularni samarali qazib olish va qayta ishlash uchun ushbu jinslarning mexanik xususiyatlarini chuqur o'rganish muhim ahamiyatga ega [4]. Samarqand viloyatida joylashgan Qizilqum konida mis va oltin qazib olish hajmi 2022-yildan beri 15% ga oshgan [5], bu esa magmatik jinslarning barqarorligini baholash va qazib olish texnologiyalarini optimallashtirish zaruratini kuchaytiradi. Magmatik tog' jinslarining tasnifi va ularning mexanik xususiyatlarini aniq baholash nafaqat kon ishlari xavfsizligini ta'minlash, balki qazib olish samaradorligini oshirish va resurslardan oqilona foydalanish nuqtai nazaridan ham dolzarb hisoblanadi. Bugungi kunda mavjud tasnif tizimlari ko'pincha petrografik tarkibga asoslangan bo'lib, tog' jinslarining mexanik xulq-atvorini, ayniqsa yuqori kuchlanishlar sharoitida, to'liq aks ettira olmaydi. Masalan, tog' jinslarining mustahkamlik ko'rsatkichlari, deformatsiya xususiyatlari va ularning turli geologik sharoitlardagi barqarorligi yetarli darajada tizimlashtirilmagan [6]. Bu esa, loyihalash va qurilish jarayonlarida xatoliklarga olib kelishi, injenerlik inshootlari xavfsizligini pasaytirishi va oxir-oqibat iqtisodiy yo'qotishlarga sabab bo'lishi mumkin. O'zbekistonda yirik infratuzilma loyihalarining, jumladan, gidroenergetika inshootlari va tunnel qurilishlarining ko'payishi [7], magmatik tog' jinslarining mexanik xususiyatlarini har tomonlama o'rganish va ularni klassifikatsiya qilishning yangi, kompleks yondashuvlarini ishlab chiqishni taqozo etadi. Magmatik tog' jinslarining tasnifi va mexanik xususiyatlarini o'rganish bo'yicha jahon miqyosida ko'plab fundamental tadqiqotlar o'tkazilgan. Masalan, **R. J. M. Hoek** (1994) tog' ...