KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda chakana savdo aylanmasi 275,6 trillion so‘mni tashkil etgan bo‘lib, bu o‘tgan yilga nisbatan qiyosiy narxlarda 9,7% ga o‘sganligini ko‘rsatadi [1]. Ushbu o‘sish dinamikasi mahalliy bozorlarning iqtisodiyotdagi muhim rolini tasdiqlaydi. Bunda, iste’molchilarning tovar va xizmatlarni tanlash, sotib olish, foydalanish va yo‘q qilish jarayonlari bilan bog‘liq xatti-harakatlari bozor rivojlanishining asosiy omili hisoblanadi. Global miqyosda iste’mol tovarlari bozori hajmi 2023-yilda qariyb 14 trillion dollarni tashkil etib, 2030-yilga borib 20 trillion dollardan oshishi kutilmoqda [2]. Bu raqamlar har bir mamlakatda, jumladan O‘zbekistonda ham iste’molchi xatti-harakatlarini chuqur o‘rganishning iqtisodiy ahamiyatini yaqqol ko‘rsatib turibdi. Xususan, respublikamizda mahalliy ishlab chiqaruvchilar va chakana savdo subyektlari uchun iste’molchilarning mahalliy mahsulotlarga bo‘lgan talabi, narxga sezgirligi va tanlov mezonlarini bilish raqobatbardoshlikni oshirishda fundamental ahamiyatga ega. Hozirgi davrda iste’molchi xatti-harakatlarini o‘rganish, ayniqsa mahalliy bozorlar kontekstida, dolzarb va hal etilmagan bir qator muammolarga duch kelmoqda. Globalizatsiya sharoitida xorijiy brendlarning kirib kelishi mahalliy mahsulotlar uchun raqobat muhitini kuchaytiradi, bu esa iste’molchilarning tanlov imkoniyatlarini kengaytirish bilan birga, mahalliy ishlab chiqaruvchilardan o‘z strategiyalarini qayta ko‘rib chiqishni talab qiladi. Shuningdek, raqamli texnologiyalar va elektron tijoratning jadal rivojlanishi iste’molchilarning xarid qilish odatlarini tubdan o‘zgartirib yubormoqda. Masalan, O‘zbekistonda onlayn savdo hajmi 2023-yilda 10 trillion so‘mdan oshib, jami chakana savdo aylanmasining 3,6% ni tashkil etgan [3]. Bu o‘zgarishlar iste’molchilarning axborot izlash, mahsulotlarni baholash va qaror qabul qilish jarayonlariga yangicha yondashuvlarni taqozo etadi. Mahalliylik printsipining ustunligi va aholining an’anaviy bozorlarga bo‘lgan moyilligi bilan birga, zamonaviy tendentsiyalarni hisobga olish mahalliy bozorlarda iste’molchi xatti-harakatlarining o‘ziga xos xususiyatlarini chuqur tahlil qilishni zarur qiladi. Bu esa, hukumat, tadbirkorlar va iste’molchilar o‘rtasidagi o‘zaro manfaatli munosabatlarni shakllantirish uchun muhim ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi. Iste’molch ...