KIRISH Bugungi kunda jahon iqtisodiyotidagi murakkab va o'zgaruvchan sharoitlar korxonalar faoliyatida resurslardan samarali foydalanish, xususan, materiallarni hisobga olish tizimini optimallashtirish masalasini dolzarb qilib qo'ymoqda. Global miqyosda materiallar zaxiralarini boshqarish bozori hajmi 2023-yilda 285 milliard dollarni tashkil etib, yillik o'rtacha 7.2% o'sish prognoz qilinmoqda [1]. O'zbekiston Respublikasida ishlab chiqarish sanoati yalpi ichki mahsulotning qariyb 25% ini tashkil etib [2], material xarajatlari ko'pgina korxonalarda umumiy tannarxning 60-70% gachasini tashkil qiladi [3]. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda sanoat ishlab chiqarish hajmi 7.5% ga oshgan bo'lsada [2], korxonalarda materiallar zaxiralarini noto'g'ri boshqarish oqibatida yuzaga keladigan yo'qotishlar umumiy aylanmaning o'rtacha 2-3% ini tashkil etadi, bu esa milliy iqtisodiyot miqyosida yuzlab milliard so'mlik yo'qotishlarga olib kelishi mumkin [3]. Shuningdek, 2023-yilda respublikadagi sanoat korxonalarining 15% dan ortig'i eskirgan inventarizatsiya tizimlari sababli moliyaviy hisobotlarda aniqlikni ta'minlashda qiyinchiliklarga duch kelgan [4]. Bu raqamlar materiallarni hisobga olish tizimini takomillashtirishning nafaqat mikro, balki makroiqtisodiy darajada ham muhimligini ko'rsatadi. Mavjud sharoitda materiallarni hisobga olish jarayonlarining samaradorligi korxonalarning raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy omillardan biriga aylangan. Zamonaviy bozorda mahsulot tannarxini pasaytirish, ishlab chiqarish samaradorligini oshirish va moliyaviy barqarorlikni ta'minlash bevosita materiallar zaxiralarini optimal boshqarish bilan bog'liq. Biroq, ko'plab O'zbekiston korxonalarida buxgalteriya hisobining ushbu sohasi hali ham an'anaviy usullar bilan olib borilmoqda, bu esa tezkor qarorlar qabul qilish uchun zarur bo'lgan aniq va o'z vaqtida ma'lumotlarning yetishmasligiga olib keladi. Ayniqsa, global ta'minot zanjirlaridagi uzilishlar va narxlar beqarorligi sharoitida, materiallarni hisobga olishning noaniq tizimi korxonalarning moliyaviy xavflarini oshiradi va rentabellikni kamaytiradi. Misol uchun, noto'g'ri baholash usullarini qo'llash natijasida korxona foydasi o'rtacha 5-10% ga kamayishi, ba'zan esa soliq yukining noto'g'ri hisoblanishiga sabab bo'lishi mumkin [5]. Bu holat materiallarni hisobga olish tizimini raqamlas ...