KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida sanoat ishlab chiqarish hajmi 2023-yilda 6,0% ga o'sib, mamlakat iqtisodiyotining asosiy drayverlaridan biriga aylandi [1, O'zR Statistika agentligi, 2024]. Shu bilan birga, ishlab chiqarish korxonalarining umumiy xarajatlarida moddiy zaxiralarning ulushi o'rtacha 60-70% ni tashkil etadi, bu ularni samarali hisobga olish va boshqarishning muhimligini ko'rsatadi [2, O'zbekiston sanoat korxonalari hisobotlari tahlili, 2023]. Global miqyosda moddiy zaxiralarni boshqarish bozorining hajmi 2023-yilda taxminan 30 milliard AQSH dollariga yetgan bo'lib, 2030-yilga borib yiliga o'rtacha 9,5% ga o'sishi kutilmoqda [3, Grand View Research, 2023]. Noto'g'ri hisobga olish va boshqarish natijasida yuzaga keladigan yo'qotishlar esa, ba'zi tahlillarga ko'ra, korxona inventar qiymatining 5-10% iga yetishi mumkin, bu esa sezilarli moliyaviy yo'qotishlarga olib keladi [4, Deloitte Global Survey, 2022]. Bu ko'rsatkichlar moddiy zaxiralarni hisobga olish tizimining korxonalar barqarorligi va raqobatbardoshligini ta'minlashdagi hal qiluvchi rolini yaqqol ko'rsatib turibdi. Bugungi shiddatli globallashuv va raqamli transformatsiya davrida korxonalarning barqaror faoliyat yuritishi uchun moddiy zaxiralarni samarali hisobga olish va boshqarish tizimi alohida ahamiyat kasb etmoqda. Zamonaviy bozorda narxlar beqarorligi, ta'minot zanjiridagi uzilishlar va talabning tez o'zgarishi sharoitida eski, an'anaviy hisob usullari yetarli darajada samarali emas. Ko'plab korxonalarda moddiy zaxiralarni hisobga olishdagi shaffoflikning yetishmasligi, ma'lumotlarning noaniqligi, inventarizatsiyaning samarasizligi va eskirgan baholash usullari kabi muammolar mavjud. Bu muammolar natijasida ortiqcha zaxiralar yig'ilib, pul mablag'larining muzlatib qo'yilishiga yoki aksincha, xomashyo yetishmovchiligi sababli ishlab chiqarish jarayonlarining to'xtab qolishiga olib keladi, bu esa korxonaning rentabelligi va bozor ulushiga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Raqamli texnologiyalardan samarali foydalanish va ilg'or xalqaro tajribani milliy amaliyotga integratsiya qilish ushbu dolzarb muammolarni hal etishning kalitidir. Moddiy zaxiralarni hisobga olish va boshqarish masalalari jahon miqyosida ko'plab olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Robert S. Kaplan (1987) va David P. Norton (1992) tomonidan taklif qilingan "Muvozanatli ko'rsatkichlar tizimi" (Balanced Scorecard) korxonal ...