KURS ISHI

KIRISH Bugungi kunda jahon iqtisodiyotidagi murakkab raqobat sharoitida korxonalarning muvaffaqiyati bevosita ularning ishlab chiqarish xarajatlarini samarali boshqarish va mahsulot tannarxini aniq kalkulyatsiya qilish qobiliyatiga bog'liqdir. Global ishlab chiqarish sanoati hajmi 2023 yilda taxminan 16 trillion AQSh dollarini tashkil etgan bo'lib, xarajatlarni optimallashtirish usullarini takomillashtirish orqali korxonalar o'z rentabelliklarini 5-10% gacha oshirishi mumkinligi taxmin qilinadi [1]. O'zbekiston Respublikasida sanoat ishlab chiqarish hajmi 2023 yilda 650 trillion so'mdan oshdi va yalpi ichki mahsulotning qariyb 30% ini tashkil etdi [2]. Bu ko'rsatkichning barqaror o'sishi, ayniqsa, mahsulot tannarxini to'g'ri baholash orqali raqobatbardoshlikni oshirishga bo'lgan ehtiyojni kuchaytiradi. Korxonalarning 70% dan ortig'i tannarxni hisoblashda an'anaviy usullardan foydalanadi, bu esa noaniqliklar va resurslarni samarasiz taqsimlashga olib kelishi mumkin [3]. Mavjud bozor sharoitlari va yuqori raqobatbardoshlik zamonaviy korxonalardan mahsulot tannarxini nafaqat aniq hisoblashni, balki uni boshqarishning innovatsion usullarini joriy etishni ham talab qiladi. An'anaviy xarajatlarni hisoblash tizimlari ko'pincha bilvosita xarajatlarni noto'g'ri taqsimlaydi va bu mahsulotlarning haqiqiy rentabelligi haqida noto'g'ri tasavvur beradi. Natijada, korxonalar xato strategik qarorlar qabul qilishga, resurslarni samarasiz sarflashga va bozor ulushini yo'qotishga duch keladi. Shu bois, mahsulot tannarxini kalkulyatsiya qilish usullarini chuqur o'rganish, ularni takomillashtirish va zamonaviy tizimlarni joriy etish orqali korxonalarning moliyaviy barqarorligini ta'minlash va raqobat ustunligini oshirish bugungi kunning dolzarb masalalaridan biridir. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon miqyosida ko'plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Masalan, R.S. Kaplan va D.P. Norton (1996) faoliyatga asoslangan tannarx (Activity-Based Costing – ABC) konsepsiyasini ishlab chiqdilar va bilvosita xarajatlarni aniqroq taqsimlash orqali mahsulot tannarxini hisoblash samaradorligini isbotladilar [5]. H.T. Johnson (1995) zamonaviy ishlab chiqarish sharoitida an'anaviy tannarx hisoblash usullarining yetishmovchiliklarini ko'rsatib, yengil ishlab chiqarish (lean manufacturing) falsafasi bilan integratsiyalashgan xarajat tizimlarini taklif etdi [6]. C. Horngren, G. Fo ...