KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasida mehnat unumdorligi so‘nggi yillarda sezilarli darajada o‘sish sur’atlarini namoyish etib kelmoqda. Xususan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsulotining har bir band aholiga to‘g‘ri keladigan qismi 2022-yilga nisbatan 4,7% ga oshgan bo‘lib [1], bu mehnat unumdorligining o‘sishini bilvosita aks ettiradi. Ish haqi fondi ham shu davrda muttasil oshib bormoqda; 2023-yilda iqtisodiyotdagi o‘rtacha oylik nominal ish haqi 4,5 mln so‘mni tashkil etib, 2022-yilga nisbatan 17,2% ga ko‘tarilgan [2]. Ushbu raqamlar, bir tomondan, mamlakat iqtisodiyotining o‘sish dinamikasini, ikkinchi tomondan, mehnat resurslarining samaradorligini oshirish va ularning daromadlarini oshirishga qaratilgan siyosatning natijalarini ko‘rsatadi. Biroq, ish haqi va mehnat unumdorligi o‘rtasidagi bevosita bog‘liqlik, ayniqsa, mikroiqtisodiy darajada, hali ham chuqur o‘rganilishi lozim bo‘lgan murakkab masala bo‘lib qolmoqda. Bugungi shiddatli globallashuv va raqobat sharoitida korxonalarning barqaror rivojlanishi bevosita mehnat unumdorligini oshirish va xodimlarni samarali rag‘batlantirish mexanizmlarini joriy etishga bog‘liq. O‘zbekiston iqtisodiyotidagi tarkibiy o‘zgarishlar, sanoatni modernizatsiya qilish va xizmat ko‘rsatish sohasining rivojlanishi yangi ish o‘rinlarining paydo bo‘lishiga va mehnat bozoridagi talablarning o‘zgarishiga olib kelmoqda [3]. Shu bilan birga, ish haqi tizimini takomillashtirish, uning mehnat unumdorligiga bevosita ta’sirini kuchaytirish, xususan, samaradorlik ish haqi nazariyasi prinsiplarini mahalliy sharoitlarga moslashtirish dolzarb vazifa hisoblanadi. Mamlakatning 2030-yilgacha bo‘lgan rivojlanish strategiyasida yuqori qo‘shilgan qiymatga ega mahsulotlar ishlab chiqarishni ko‘paytirish va mehnat unumdorligini kamida 2 barobar oshirish maqsad qilingan [4], bu esa ushbu tadqiqot mavzusining amaliy ahamiyatini yanada oshiradi. Ushbu maqsadlarga erishishda mehnat unumdorligi va ish haqi o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlikni chuqur tahlil qilish, samarali rag‘batlantirish tizimlarini ishlab chiqish muhim ahamiyat kasb etadi. Mehnat unumdorligi va ish haqi o‘rtasidagi bog‘liqlik masalasi iqtisodiyot fanida uzoq yillardan buyon ko‘plab olimlarning e’tiborini tortib kelmoqda. Adam Smit (1776) o‘zining “Xalqlar boyligi” asarida mehnat taqsimotini ...