KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasining 2023-yilgi mineral-xomashyo resurslari hisoboti ma’lumotlariga ko‘ra, tog‘ jinslarining qazilma boyliklari tarkibida metall bo‘lmagan xomashyolar, jumladan metamorfik tog‘ jinslari ham salmoqli o‘rinni egallab, umumiy mineral-xomashyo resurslarining qariyb 35% ini tashkil etadi [1]. Bu ko‘rsatkich, respublika iqtisodiyotining turli sohalari, xususan, qurilish, yo‘lsozlik, qishloq xo‘jaligi va sanoatda ushbu jinslarga bo‘lgan talabning yuqoriligidan dalolat beradi. Global miqyosda esa metamorfik tog‘ jinslaridan foydalanish ko‘lami yil sayin ortib, 2022-yilda ularga bo‘lgan jahon bozori hajmi 180 milliard dollardan oshgani qayd etilgan va 2027-yilga borib bu raqamning 250 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda [2]. Metamorfik tog‘ jinslarining turlari va xususiyatlarini aniq tasniflash, ularning fizik-mexanik xossalari to‘g‘risida to‘liq ma’lumotga ega bo‘lish, kon-geologiya sanoati uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, tog‘-kon ishlari, yer osti inshootlari qurilishi va xavfsizlikni ta’minlashda bu jinslarning tuzilishga ko‘ra kategoriyasini aniqlash dolzarb ilmiy va amaliy vazifadir. Bugungi kunda tog‘ jinslari mexanikasi sohasida metamorfik tog‘ jinslarining murakkab tuzilishi, ularning shakllanish sharoitlari va ekspluatatsiya jarayonida namoyon bo‘ladigan xususiyatlarini to‘liq tushunish bo‘yicha qator hal etilmagan muammolar mavjud. Xususan, bu jinslarning mikro- va makrostrukturalari, minerallarning stress-orientatsiyasi va migmatit kabi aralash tog‘ jinslarining tasniflash mezonlari hali to‘liq standartlashtirilmagan [3]. O‘zbekiston sharoitida tog‘-kon sanoati rivojlanayotgan bir paytda, metamorfik jinslarning mexanik xususiyatlarini chuqur o‘rganish va ularni xalqaro standartlarga muvofiq tasniflash, loyihalashdagi xatoliklarni kamaytirish, xavfsizlikni oshirish va resurslardan oqilona foydalanish imkonini beradi. Shuningdek, tog‘ jinslarining tuzilishga ko‘ra kategoriyasini aniq belgilash, ularning geologik-muhandislik xususiyatlarini to‘g‘ri baholashga, kon ishlari xavfsizligini ta’minlashga va iqtisodiy samaradorlikni oshirishga xizmat qiladi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi bo‘yicha jahon olimlari qator muhim tadqiqotlarni amalga oshirganlar. Masalan, F. J. Turner (1968) metamorfik fatsiyalarning nazariy asoslarini ishlab chiqib, jinslarning shakllanish sharoitlari va minerallarning assotsiatsiy ...