KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston tog'-kon sanoati 2023-yilda yalpi ichki mahsulotning taxminan 10-12% ini tashkil etdi [1], va so'nggi besh yilda bu sohada ishlab chiqarish hajmi o'rtacha 7-8% ga oshdi [2]. Xususan, qurilish materiallari sanoatida magmatik tog' jinslariga bo'lgan talab yildan yilga ortib bormoqda, chunki ular yuqori mustahkamlik va chidamlilik xususiyatlariga ega bo'lib, yo'l qurilishi, beton ishlab chiqarish va boshqa infratuzilma loyihalarida keng qo'llaniladi [3]. Global miqyosda magmatik jinslardan olinadigan materiallar bozori hajmi 2022-yilda 350 milliard dollardan oshdi va 2028-yilga borib yillik o'rtacha 5.5% o'sish prognoz qilinmoqda [4]. O'zbekistonning boy mineral resurslari, ayniqsa magmatik tog' jinslarining katta zaxiralari [5], ushbu sohaning mamlakat iqtisodiyotini diversifikatsiya qilish va eksport salohiyatini oshirishdagi rolini yanada kuchaytirmoqda. Bu esa tog' jinslarining xususiyatlarini chuqur o'rganish va ularni samarali tasniflashning zarurligini ko'rsatadi. Magmatik tog' jinslarining tasnifi va mexanik xususiyatlarini aniqlashda hozirgi kunda bir qator hal etilmagan muammolar mavjud. An'anaviy tasniflash tizimlari ko'pincha jinslarning murakkab geologik tarixini va xilma-xil mineralogik tarkibini to'liq aks ettira olmaydi, bu esa konchilik, geologiya-qidiruv va qurilish sohalarida noto'g'ri qarorlarga olib kelishi mumkin [6]. Xususan, O'zbekiston sharoitida magmatik tog' jinslarining regional xususiyatlari, ularning texnogen ta'sirlarga nisbatan barqarorligi hamda xalqaro standartlarga mos keladigan tasniflash mezonlari bo'yicha tadqiqotlar yetarli darajada emas [7]. Bu kamchiliklar tog' jinslaridan oqilona foydalanish, ularning sifatini nazorat qilish va loyiha xavflarini kamaytirishda jiddiy to'siq bo'lib xizmat qiladi, natijada resurslardan samarasiz foydalanish va iqtisodiy yo'qotishlar kuzatilishi mumkin [8]. Shu sababli, magmatik tog' jinslarini ularning tuzilishi asosida aniq va ilmiy asoslangan tiplarga ajratish dolzarb ilmiy va amaliy vazifa hisoblanadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha xalqaro miqyosda ko'plab olimlar tomonidan chuqur tadqiqotlar olib borilgan. Bowen (1928) o'zining mashhur reaksion seriyasini taklif qilib, magmaning sovishi jarayonida minerallarning ketma-ket kristalizatsiyasini tushuntirdi va magmatik jinslarning differensiatsiyasini ilmiy asosladi [9]. Streckeisen (1978) magmatik jinsla ...