KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda togʻ-kon sanoati yalpi ichki mahsulotning (YAIM) taxminan 15-18% ini tashkil etadi va 2023-yilda bu sohadan 7,5 milliard AQSh dollari miqdorida eksport amalga oshirilgan [1]. Ushbu ko'rsatkich, respublikaning iqtisodiy barqarorligini ta'minlashda mineral xomashyo bazasining muhim rolini yaqqol ko'rsatadi. Metamorfik togʻ jinslari (masalan, gneys, slanets, marmar) togʻ-kon ishlarida, ayniqsa, kon inshootlari va zaxiralarni baholashda katta ahamiyatga ega boʻlib, ularning mexanik xususiyatlarini toʻgʻri tushunish va tasniflash konchilik jarayonlarining samaradorligi va xavfsizligini oshirishga xizmat qiladi [2]. Jahon miqyosida esa, konchilik uskunalariga bo‘lgan talab 2023-yilda 102 milliard AQSh dollariga yetgan bo‘lib, bu asosan togʻ jinslarining xususiyatlarini aniq baholashga asoslangan texnologiyalarni joriy etish bilan bog‘liqdir [3]. Togʻ jinslari mexanikasi fanining asosiy vazifalaridan biri bu jinslarning geologik sharoitdagi mustahkamligi, deformatsiyaga chidamliligi va boshqa fizik-mexanik parametrlarini tahlil qilishdir, bu esa tabiiy resurslardan oqilona foydalanish va ekologik xavfsizlikni taʼminlash uchun muhimdir [4]. Hozirgi kunda togʻ-kon sanoati rivojlangan davlatlarda, shuningdek, Oʻzbekistonda ham metamorfik togʻ jinslarining xususiyatlarini aniqlash va ularni ilmiy asoslangan tarzda tiplarga ajratish dolzarb muammo boʻlib qolmoqda. Mavjud tasniflash tizimlari koʻpincha jinslarning geologik kelib chiqishi yoki mineral tarkibiga asoslanib, ularning mexanik xususiyatlarini yetarli darajada hisobga olmaydi, bu esa kon inshootlarini loyihalashda xatarlarni oshiradi va ishlab chiqarish samaradorligini pasaytiradi [5]. Jumladan, Oʻzbekistonning togʻli hududlaridagi yirik konlarda, masalan, Olmaliq kon-metallurgiya kombinatida, murakkab geologik sharoitlarda joylashgan oltin va mis konlarida togʻ jinslarining kuchlanish-deformatsiya holatini aniq baholashdagi kamchiliklar, baʼzan favqulodda vaziyatlarga olib kelishi mumkin [6]. Shu sababli, metamorfik togʻ jinslarini ularning xususiyatlariga koʻra tiplarga ajratishning yangi, kompleks yondashuvlarini ishlab chiqish va ularni amaliyotga joriy etish iqtisodiy samaradorlikni oshirish, resurslardan oqilona foydalanish va xavfsizlikni taʼminlash uchun muhim ahamiyatga egadir [7]. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy miqyosda turli olimlar tomonidan chuqur tadq ...