KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda moliyaviy bozorlar hajmi 105 trln so‘mni tashkil etgan bo‘lib, bu yalpi ichki mahsulotning (YAIM) taxminan 10%iga tengdir [1]. Jumladan, korporativ obligatsiyalar bozori hajmi 1,2 trln so‘mni, aksiyalar bozori esa 7,8 trln so‘mni tashkil etib, oxirgi besh yilda o‘rtacha yillik o‘sish sur’ati 15-20% atrofida kuzatilmoqda [2]. Global miqyosda esa moliyaviy instrumentlar bozorining umumiy hajmi 2023-yil oxirida 120 trillion AQSH dollaridan oshgan [3]. Bu ko‘rsatkichlar moliyaviy instrumentlarning iqtisodiyotdagi muhim rolini, kapitalni jalb qilish va taqsimlashda markaziy vosita ekanligini yaqqol ko‘rsatadi. Xususan, 2022-yilda global derivativlar bozori qiymati 632 trillion AQSH dollariga yetgan [4], bu esa korxonalar va investorlar uchun risklarni boshqarish, daromadlilikni oshirish hamda kelajakdagi pul oqimlarini optimallashtirishda ushbu vositalarning o‘rni beqiyos ekanligini tasdiqlaydi. O‘zbekiston iqtisodiyotining liberallashuvi va modernizatsiya qilinishi sharoitida moliyaviy instrumentlarni samarali qo‘llash korporativ moliyani rivojlantirishning asosiy omillaridan biriga aylangan [5]. Bugungi kunda O‘zbekiston korporativ moliya bozorida moliyaviy instrumentlarni tahlil qilish va ularni qo‘llashda qator muammolar mavjud. Xususan, mahalliy kompaniyalar uchun uzoq muddatli kapitalni jalb qilish imkoniyatlari cheklanganligi, moliyaviy savodxonlik darajasining pastligi va xavflarni boshqarish mexanizmlarining yetarli darajada rivojlanmaganligi kabi holatlar kuzatilmoqda [6]. Shu bilan birga, derivativlar bozori deyarli shakllanmagan, bu esa korxonalarni valyuta kurslari, foiz stavkalari va tovar narxlari o‘zgarishidan kelib chiqadigan xatarlardan himoya qilish imkoniyatlarini cheklaydi [7]. Mazkur holat mamlakat iqtisodiy o‘sishini barqarorlashtirish va korporativ moliyani xalqaro standartlarga moslashtirish uchun moliyaviy instrumentlarning nazariy asoslarini chuqur o‘rganish, ularning amaliy qo‘llanilishi bo‘yicha samarali yechimlar ishlab chiqishni dolzarb vazifaga aylantiradi. Tadqiqot aynan shu bo‘shliqlarni to‘ldirishga, korporativ moliyaning barqaror rivojlanishi uchun moliyaviy instrumentlarni yanada kengroq va samaraliroq tatbiq etish imkoniyatlarini ochishga qaratilgan. Moliyaviy instrumentlar bo‘yicha nazariy va amaliy izlanishlar jahon ilmiy doiralarida keng o‘rganilgan. Robert C. Merton (1973) opsion narxlar ...