KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasida loyiha moliyalashtirish hajmi so'nggi besh yilda sezilarli darajada o'sib, 2023-yilda 15,2 milliard AQSH dollariga yetdi, bu umumiy investitsiyalar hajmining 38% ini tashkil etadi [1]. Xususan, O'zbekistonning YaIMda sanoatning ulushi 2022-yilda 27,6% ni tashkil etgan holda, yirik infratuzilma va sanoat loyihalariga yo'naltirilgan sarmoyalar hajmi 2021-yildagi 4,5 milliard dollardan 2023-yilga kelib 7,8 milliard dollarga yetdi [2]. Bu o'sish asosan energetika, transport va sanoat ishlab chiqarish sohalariga qaratilgan loyihalar hisobiga yuzaga keldi. Shu bilan birga, 2023-yilda O'zbekiston bo'yicha kredit portfelidagi muammoli kreditlar ulushi 3,6% ni tashkil etdi, bunda ayniqsa yirik loyihaviy moliyalashtirishdagi ba'zi sektorlarda (masalan, qurilish) bu ko'rsatkich 5% dan yuqori bo'lgan [3]. Jahon miqyosida esa, loyihalarni moliyalashtirish bozori hajmi 2022-yilda 1,5 trillion AQSH dollarini tashkil etib, 2028-yilga borib 2,5 trillion dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bunda rivojlanayotgan mamlakatlardagi yirik infratuzilma loyihalari yetakchi o'rinni egallaydi [4]. Bu o'sish, o'z navbatida, moliyalashtirish bilan bog'liq risklarning murakkablashishiga va ularni samarali boshqarish zaruratiga olib kelmoqda. Bugungi shiddatli globallashuv va iqtisodiy o'zgarishlar sharoitida, yirik loyihalarni moliyalashtirish jarayonida yuzaga keladigan moliyaviy risklarni samarali aniqlash, baholash va boshqarish strategik ahamiyat kasb etadi. An'anaviy moliyalashtirish usullari loyihalar murakkabligi va o'zgaruvchan tashqi muhitga mos kelmay qolmoqda, bu esa moliyaviy yo'qotishlar va loyiha muvaffaqiyatsizliklari ehtimolini oshiradi. Loyihalarni moliyalashtirishdagi risklarni modellashtirish sohasida esa hali ham aniq va universal metodologiyalar to'liq shakllanmagan. Mavjud modellar ko'pincha statik xarakterga ega bo'lib, o'zgaruvchan sharoitlar va noyob risk omillarini yetarlicha aks ettirmaydi. Jumladan, O'zbekiston sharoitida iqtisodiyotning ochiqlashuvi, valyuta kurslarining o'zgaruvchanligi va xorijiy investitsiyalar oqimining kuchayishi loyiha moliyalashtirishida valyuta, foiz stavkasi va bozor risklarining ahamiyatini yanada oshirmoqda. Shu sababli, moliyaviy risklarni nafaqat nazariy jihatdan o'rganish, balki ularni miqdoriy baholash va boshqarish bo'yicha innovatsion, amaliy yondashuvlarni ishlab chiqish dolzarb vazifa his ...