KURS ISHI

KIRISH Monopolistik bozorlar iqtisodiyotda markaziy o‘rin tutadi, ularning rivojlanishi va tartibga solinishi global miqyosda iqtisodiy barqarorlik va o‘sish uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega. Jahon miqyosida telekommunikatsiya xizmatlari bozori hajmi 2023-yilda 1.7 trillion AQSH dollarini tashkil etgan bo‘lsa, ushbu bozorning aksariyat qismida yirik monopolistik va oligopolistik firmalar hukmronlik qiladi [1]. Energetika sektorida esa, 2022-yilda global miqyosda 30.7 trillion AQSH dollari qiymatidagi investitsiyalar amalga oshirilgan bo‘lib, bu sohadagi yirik davlat monopoliyalari va oligopoliyalar energetik xavfsizlikni ta’minlashda asosiy rol o‘ynaydi [2]. O‘zbekistonda ham monopolistik tuzilmalar iqtisodiyotning turli jabhalarida, jumladan, kommunal xizmatlar, transport, aloqa va energetika sohalarida sezilarli ta’sirga ega. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda davlat korxonalari ulushi yalpi ichki mahsulotda 30% dan oshgan [3], bu iqtisodiyotda monopolistik elementlarning yuqori darajada ekanligidan dalolat beradi. Mazkur ko‘rsatkichlar monopolistik tuzilmalarning iqtisodiy jarayonlarga ko‘rsatayotgan ta’sirini chuqur tahlil qilish zarurligini ko‘rsatadi. Monopolistik bozorlar nafaqat iqtisodiy o‘sish sur’atlariga, balki innovatsiyalar, iste’molchilar farovonligi va resurslarning samarali taqsimlanishiga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Hozirgi kunda raqamli iqtisodiyotning tezkor rivojlanishi, platforma monopoliyalarining shakllanishi va global ta’minot zanjirlaridagi konsentratsiya monopolistik tuzilmalarning yangi shakllarini yuzaga keltirmoqda. Ushbu yangi tendensiyalar sharoitida an’anaviy monopoliyaga qarshi siyosatning samaradorligi haqida bahslar kuchaymoqda. O‘zbekiston sharoitida ham monopoliyaga qarshi tartibga solish tizimini takomillashtirish, bozorlarda raqobat muhitini yaxshilash va iqtisodiy samaradorlikni oshirish dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Ayniqsa, strategik muhim sohalarda mavjud monopoliyalarning samaradorligini baholash va ularning iqtisodiyotga ta’sirini minimallashtirish bo‘yicha aniq mexanizmlarni ishlab chiqish muhimdir. Shu sababli, monopoliyaning iqtisodiy asoslarini chuqur o‘rganish, uning zamonaviy ko‘rinishlarini tahlil qilish va samarali tartibga solish choralarini ishlab chiqish bugungi kunning eng muhim ilmiy-amaliy muammolaridan biri hisoblanadi. Monopoliyaning ...