KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot va Moliya vazirligi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mamlakatdagi inflyatsiya darajasi 9.2% ni tashkil etdi, bu esa aholining xarid qobiliyatiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi [1]. Jahon banki hisobotlariga ko‘ra esa, global miqyosda 2023-yilda iste’mol narxlari indeksi (INI) o‘rtacha 6.9% ga o‘sgan, bu esa narxlarning shakllanish mexanizmini va bozor muvozanatini tushunishning global ahamiyatini ko‘rsatadi [2]. Narx mexanizmining samarali ishlashi iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, resurslarni optimal taqsimlash va aholi farovonligini oshirishda asosiy omil hisoblanadi. Shuningdek, 2024-yilga mo‘ljallangan Davlat dasturida iqtisodiy islohotlarning davom ettirilishi, raqobat muhitini yaxshilash va narxlar barqarorligini ta’minlashga ustuvor ahamiyat berilgan [3]. Hozirgi davrda narxlarning shakllanishi va bozor muvozanatini ta’minlash borasida qator muammolar mavjud. Xususan, mamlakat iqtisodiyotida davlatning narx shakllanishiga ta’siri yuqori bo‘lgan sohalar hali ham ko‘plab bo‘lib, bu raqobat muhitini cheklaydi va narxlar noto‘g‘ri shakllanishiga olib keladi. Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, yuqori inflatsiya sharoitida narxlar shaffofligi kamayadi va bozor ishtirokchilarining qaror qabul qilish jarayoni murakkablashadi [4]. Natijada, korxonalar o‘z ishlab chiqarish xarajatlarini samarali rejalashtira olmaydilar, iste’molchilar esa narxlar o‘zgarishiga moslasha olmaydilar. Bozorning ma’lum segmentlarida monopolistik va oligopolistik tuzilmalar narxlarni sun’iy ravishda yuqori ushlab turishga intiladi, bu esa ijtimoiy tengsizlikni kuchaytiradi va umumiy iqtisodiy samaradorlikni pasaytiradi. Ushbu muammolar yechimi narxlar shakllanish mexanizmini chuqur o‘rganish va bozor muvozanatini ta’minlash bo‘yicha samarali mexanizmlarni ishlab chiqishni talab etadi. Narxning shakllanishi va bozor muvozanati masalalari iqtisodiyot nazariyasida eng ko‘p o‘rganilgan mavzulardan biridir. Bu sohada Buyuk Britaniyalik iqtisodchi Alfred Marshall (1890) o‘zining “Iqtisodiyot prinsiplari” asarida talab va taklif qonuniyatlari asosida bozor muvozanati modelini ishlab chiqqan va narxning ushbu kuchlar o‘zaro ta’sirida qanday shakllanishini tushuntirgan [5]. Amerikalik iqtisodchi Paul Samuelson (1947) o‘z navbatida, narx elastikligi tushunchasini rivojlantirib, narx o‘zgarishiga iste’molchilar va ishlab chiqaruvchilarning qanday munosaba ...