KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda qayd etilgan 45 mingdan ortiq ajrim holatlarining [1] qariyb 60% ida voyaga yetmagan farzandlar ishtirok etgan [2]. Bu ko'rsatkich, respublikada har yili o'n minglab bolalar o'z oilalaridagi nikoh-oila nizolari va sud jarayonlarining bevosita ishtirokchisiga aylanayotganini ko'rsatadi. Bunday vaziyatlarda, BMT Bolalar huquqlari konvensiyasining 12-moddasi bilan kafolatlangan bolaning o'z fikrini erkin ifoda etish huquqi [3] nafaqat nazariy tamoyil, balki uning shaxsiy huquqlari va eng ustun manfaatlarini himoya qilishning amaliy mexanizmi sifatida namoyon bo'ladi. Shu bois, nikoh-oila va sud nizolarida bolaning o'z fikrini ifoda etish huquqlarining kafolatlarini mustahkamlash, ushbu jarayonlarni bolaning psixologik holatiga zarar yetkazmagan holda amalga oshirish mexanizmlarini takomillashtirish bugungi kunda juda dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Mavzu, xususan, O'zbekistonning "Inson huquqlari bo'yicha Milliy strategiya"sini [4] amalga oshirish doirasida ham muhimdir, unda bolalarning huquqlarini ta'minlash ustuvor yo'nalishlardan biri sifatida belgilangan. Hozirgi kunda, bolaning fikrini eshitish va inobatga olish amaliyoti sud-huquq tizimida yetarli darajada bir xil emas, bu esa bolalarning o'z huquqlarini to'liq ro'yobga chiqarishga to'siq bo'lmoqda. Bolaning yosh xususiyatlarini, uning rivojlanish darajasini va shaxsiy manfaatlarini hisobga olgan holda, sud jarayonlarida uning fikrini qanday shaklda olish va baholash mexanizmlarini takomillashtirish zaruriyati mavjud. Shuningdek, mazkur masala bo'yicha huquqiy bilimlarni oshirish, sudya va protsess ishtirokchilarining malakasini oshirish, bolaning fikrini ifoda etishga qulay sharoitlar yaratish bo'yicha amaliy tavsiyalar ishlab chiqish zarur. Bolaning o'z fikrini ifoda etish huquqi g'arb olimlari tomonidan keng o'rganilgan. Masalan, J. Montgomery (2007) o'zining "Children's Rights and the Developing Law" asarida bolaning subyektiv huquqlarini, jumladan, uning fikrini ifoda etish huquqining nazariy asoslarini va uning huquqiy amaliyotdagi ahamiyatini atroflicha tahlil qilgan [5]. C. Tobin (2014) esa "The UN Convention on the Rights of the Child: A Commentary" asarida Bolalar huquqlari konvensiyasining 12-moddasini chuqur sharhlab, bolaning yoshiga va rivojlanish darajasiga mos ravishda uning fikrini inobatga olish mexanizmlariga e'tibor qaratadi [6]. L. Lundy (2007) bolan ...