KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda jazoni ijro etish muassasalarida saqlanayotgan mahkumlar soni 2023-yil holatiga ko'ra 55 mingdan ortiq shaxsni tashkil etdi [1]. Bu ko'rsatkich Markaziy Osiyo mintaqasidagi umumiy mahkumlar sonining qariyb 30% ini tashkil etib, aholi soniga nisbatan har 100 ming kishiga 150 ga yaqin mahkum to'g'ri kelmoqda [2]. Global miqyosda esa, dunyo bo'ylab ozodlikdan mahrum etilgan shaxslar soni 11 milliondan oshib ketgan [3], bu esa ozodlikdan mahrum etilgan shaxslarning huquqlarini himoya qilish masalasi nafaqat milliy, balki xalqaro miqyosda ham muhim ijtimoiy-huquqiy muammo ekanligini ko'rsatadi. Ushbu shaxslarning insoniy qadr-qimmati va huquqiy himoyasini ta'minlash, ularning jamiyatga qayta integratsiyalashuvini rag'batlantirish barqaror va adolatli jamiyat qurishning asosiy shartlaridan biridir [4]. Konstitutsiyaviy kafolatlar bu jarayonda markaziy rol o'ynab, ularning huquqlarini himoya qilishning huquqiy asoslarini mustahkamlaydi va amaliy mexanizmlarni shakllantiradi. Bugungi kunda ozodlikdan mahrum etilgan shaxslar huquqlarini himoya qilish masalasi O'zbekistonning huquqiy tizimida dolzarb muammolardan biri bo'lib qolmoqda. Jazoni ijro etish tizimida inson huquqlari standartlariga to'liq rioya etish, mahkumlarning qiynoqlarga duchor bo'lmasligi, tibbiy xizmatdan foydalanishi, ta'lim olishi va oilasi bilan aloqada bo'lishi kabi fundamental huquqlarini kafolatlashda hali ham bir qator tizimli kamchiliklar mavjud [5]. Masalan, O'zbekistonda 2022-yilda o'tkazilgan jamoatchilik monitoringi natijalariga ko'ra, mahkumlar tomonidan qiynoqlar va g'ayriinsoniy munosabat haqida shikoyatlar soni o'tgan yilga nisbatan 12% ga oshgan [6]. Shuningdek, retsidivizm darajasi so'nggi besh yilda o'rtacha 20-25% ni tashkil etib kelmoqda [7], bu esa jazoni ijro etish tizimining reabilitatsiya funksiyasi yetarli darajada samarali emasligini ko'rsatadi. Ushbu kurs ishi aynan shu bo'shliqlarni to'ldirishga va ozodlikdan mahrum etilgan shaxslarning huquqlarini himoya qilish bo'yicha konstitutsiyaviy kafolatlarni mustahkamlashga qaratilgan amaliy tavsiyalar ishlab chiqishga xizmat qiladi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi xalqaro va milliy miqyosda bir qator olimlar tomonidan chuqur tahlil qilingan. Xalqaro miqyosda Jon Rawlz (1971) o'zining "Adolat nazariyasi" asarida adolat prinsiplarini universal darajada o'rganib chiqib, hatto eng zaif ijtimoiy qatlamlar, j ...