KURS ISHI

KIRISH Nitrat kislota (HNO3) kimyo sanoatining asosiy tayanchlaridan biri bo‘lib, azotli o‘g‘itlar, portlovchi moddalar, farmatsevtika va boshqa ko‘plab mahsulotlar ishlab chiqarishda hal qiluvchi ahamiyatga ega. Jahon nitrat kislota bozori hajmi 2023-yilda 20.3 milliard dollarga yetib, 2030-yilga borib 27.5 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa yillik o‘rtacha 4.4% o‘sishni anglatadi [1]. O‘zbekistonda azotli o‘g‘itlar ishlab chiqarish hajmi 2023-yilda 1.8 million tonnani tashkil etdi [2], bu esa nitrat kislotaga bo‘lgan ichki talabning barqarorligini ko‘rsatadi. Respublika kimyo sanoati, ayniqsa "O‘zkimyosanoat" AJ tizimidagi korxonalar uchun nitrat kislota ishlab chiqarish texnologiyalarini takomillashtirish nafaqat mahsulot sifatini oshirish, balki energiya samaradorligini yaxshilash va atrof-muhitga ta'sirni kamaytirish nuqtai nazaridan ham dolzarb hisoblanadi. Nitrat kislota ishlab chiqarish hajmi 2022-yilda 780 ming tonnani tashkil etgan bo‘lsa, 2023-yilda bu ko‘rsatkich 820 ming tonnaga yetdi [2], bu esa ushbu mahsulotga bo‘lgan talabning ortib borayotganini tasdiqlaydi. Ushbu mavzu, ayniqsa, hozirgi davrda muhim ahamiyat kasb etadi, chunki jahon miqyosida barqaror rivojlanish maqsadlariga erishish va resurslardan oqilona foydalanish talablari ortib bormoqda. Nitrat kislota ishlab chiqarish jarayonlari an'anaviy ravishda yuqori energiya sarfi va NOx emissiyalari bilan bog‘liq bo‘lib, bu atrof-muhitni ifloslantirishga katta hissa qo‘shadi [3]. O‘zbekiston iqtisodiyotining barqaror o‘sishini ta'minlash, qishloq xo‘jaligida azotli o‘g‘itlarga bo‘lgan talabni qondirish va sanoat mahsulotlari eksport salohiyatini oshirish uchun mavjud ishlab chiqarish texnologiyalarini modernizatsiya qilish, energiya tejamkorligini oshirish va ekologik izni kamaytirish zarurati tug‘ilmoqda. Shu bilan birga, ishlab chiqarish xarajatlarini optimallashtirish va xalqaro bozorlarda raqobatbardoshlikni ta'minlash maqsadida innovatsion yechimlarni izlash ham dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Nitrat kislota ishlab chiqarish texnologiyasi sohasidagi ilmiy tadqiqotlar uzoq tarixga ega bo‘lib, ko‘plab olimlar tomonidan chuqur o‘rganilgan. Fritz Haber va Carl Bosch (1909) ammiak sintezini ixtiro qilishdi, bu esa nitrat kislota ishlab chiqarish uchun asosiy xomashyo bo‘lgan ammiakning ommaviy ishlab chiqarilishiga yo‘l ochdi [4]. Wilhelm Ostwald (1902) ammiaknin ...