KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonning kimyo sanoati jadal rivojlanib borayotganini inobatga olsak, oltingugurt va uning birikmalariga bo'lgan talab yil sayin ortib bormoqda. O'zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo'mitasi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda sulfat kislota ishlab chiqarish hajmi 2,5 million tonnadan oshib, 2022-yilga nisbatan 12% o'sishni ko'rsatgan [1]. Bu ko'rsatkich, respublikaning qishloq xo'jaligi, konchilik, metallurgiya va neft-gaz sanoatida oltingugurt birikmalarining strategik ahamiyatga ega ekanligini tasdiqlaydi. Jumladan, mineral o'g'itlar ishlab chiqarishda sulfat kislota asosiy komponentlardan biri bo'lib, unga bo'lgan ehtiyoj har yili o'rtacha 8-10% ga oshmoqda [2]. Global miqyosda esa, oltingugurt bozori hajmi 2023-yilda 70 milliard dollardan ortiqni tashkil etib, 2030-yilga borib 100 milliard dollarga yetishi prognoz qilinmoqda, bu esa ushbu elementning dunyo iqtisodiyotidagi o'rnini yaqqol ko'rsatib turibdi [3]. Ushbu mavzuning dolzarbligi, oltingugurt va uning birikmalarining iqtisodiy ahamiyati bilan bir qatorda, ekologik xavfsizlik va barqaror rivojlanish nuqtai nazaridan ham katta ahamiyat kasb etadi. Oltingugurt dioksidi (SO₂) emissiyalari global iqlim o'zgarishi va havo ifloslanishining asosiy sabablaridan biri hisoblanadi [4]. Shu sababli, oltingugurt birikmalarini ishlab chiqarish va ulardan foydalanish jarayonlarini optimallashtirish, ekologik standartlarga rioya qilish, chiqindilarni minimallashtirish va resurslardan samarali foydalanish dolzarb muammolardan biridir. Hozirgi kunda O'zbekistonda oltingugurt birikmalarini ishlab chiqarishda energiyatejamkor texnologiyalarni joriy etish, chiqindisiz ishlab chiqarishni yo'lga qo'yish va qayta ishlash jarayonlarini takomillashtirish bo'yicha salmoqli imkoniyatlar mavjud bo'lib, bu borada ilmiy asoslangan yondashuvlar zarurdir [5]. Ayniqsa, sulfat kislota ishlab chiqarishda kontakt usulini modernizatsiya qilish va energiya samaradorligini oshirish masalasi dolzarb hisoblanadi. Oltingugurt va uning birikmalarining nazariy va amaliy jihatlari bo'yicha ko'plab xorijiy olimlar tomonidan chuqur tadqiqotlar olib borilgan. Jumladan, D.R. Slesser (2015) oltingugurt allotropik modifikatsiyalarining barqarorligi va o'zgarish mexanizmlarini kvant kimyo metodlari yordamida tahlil qilib, rombik va monoklin oltingugurt o'rtasidagi fazaviy o'tishlarning energetik jihatlarini aniqlagan [6]. J.C. ...