KURS ISHI

KIRISH Noorganik kimyo sohasida peroksid birikmalari, xususan, vodorod peroksid (H2O2) va natriy peroksid (Na2O2) global kimyo sanoatining ajralmas qismi hisoblanadi. O'zbekistonda vodorod peroksid importi 2023-yilda 5,7 ming tonnani tashkil etib, uning qiymati 4,3 million AQSH dollaridan oshdi, bu mamlakatning to'qimachilik, qog'oz va farmatsevtika sanoatidagi barqaror talabni aks ettiradi [1]. Global vodorod peroksid bozori hajmi 2022-yilda 4,9 milliard AQSH dollariga yetgan va 2030-yilga borib yillik o'rtacha 5,3% o'sish bilan 7,5 milliard AQSH dollariga yetishi prognoz qilinmoqda [2]. Natriy peroksid esa asosan ma'danlarni qayta ishlash va laboratoriya sintezlarida qo'llanilib, unga bo'lgan talab kimyo sanoati diversifikatsiyasi bilan mutanosib ravishda o'sib bormoqda [3]. Ushbu birikmalar nafaqat ularning kuchli oksidlovchi xususiyatlari tufayli sanoatda keng qo'llanilishi, balki olinishining samarali usullari, parchalanish mexanizmlari hamda qaytaruvchi xossalari bilan ham fundamental ilmiy tadqiqotlar uchun muhim obyekt bo'lib xizmat qiladi. Bugungi kunda peroksid birikmalarini ishlab chiqarish samaradorligini oshirish, ularning barqarorligini ta'minlash va yangi qo'llash sohalarini aniqlash kimyo sanoati oldida turgan dolzarb muammolardan biridir. Xususan, vodorod peroksidni antrakinon jarayonida sintez qilishda katalizatorlarning selektivligi va uzoq muddatli faolligini oshirish, natriy peroksidni xavfsiz saqlash va tashish usullarini takomillashtirish kabi masalalar hali to'liq hal etilmagan [5]. O'zbekiston sharoitida, bu birikmalarning ishlab chiqarish jarayonida mahalliy xomashyodan foydalanish imkoniyatlarini o'rganish va energiya sarfini optimallashtirish bo'yicha tadqiqotlar ham alohida ahamiyatga ega. Ushbu tadqiqot vodorod peroksid va natriy peroksidning kimyoviy xossalarini chuqur tahlil qilish orqali mavjud bo'shliqlarni to'ldirishga va ularni yanada samarali qo'llash uchun ilmiy asoslar yaratishga qaratilgan. Peroksid birikmalarining kimyosi global miqyosda ko'plab yetakchi olimlar tomonidan chuqur o'rganilgan. Xususan, J.H. Bockris (1975) elektrokimyoviy jarayonlarda peroksid ionlarining hosil bo'lishi va parchalanish mexanizmlarini tahlil qilib, ularning katalitik faolligini ochib bergan [6]. M. Gratzel (1990) esa fotokatalitik jarayonlarda vodorod peroksidning sintezini o'rganib, quyosh energiyasidan foydalangan holda samarali ishl ...