KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonning 2023-yil yakunlari bo‘yicha yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 90,8 milliard AQSH dollarini tashkil etib, real o‘sish sur’ati 6% ga yetdi [1]. Aholi jon boshiga YaIM ko‘rsatkichi esa 2577 AQSH dollariga yetgan bo‘lsa-da, bu raqamlar yuqori iqtisodiy o‘sish sur’atlari fonida inflyatsion bosimlar va narxlar darajasining o‘zgarishi bilan bog‘liq muammolarni yashirishi mumkin [2]. Mazkur holatda nominal va real yalpi milliy mahsulot (YaMM) ko‘rsatkichlari, ularning nisbati va o‘zgarish sur’atlari iqtisodiy siyosatni shakllantirishda hal qiluvchi ahamiyat kasb etadi. Iqtisodiyotda narx o‘zgarishlari, ayniqsa inflyatsiya, iqtisodiy o‘sishning haqiqiy suratini noto‘g‘ri aks ettirishi mumkin. Masalan, nominal YaMM o‘sishi katta bo‘lgan holatlarda ham, agar bu o‘sish asosan narxlar ko‘tarilishi hisobiga yuz bergan bo‘lsa, aholining xarid qobiliyati va turmush darajasi sezilarli darajada yaxshilanmasligi mumkin. Bu esa makroiqtisodiy siyosatchilar oldida iqtisodiy rivojlanishning sifat jihatlarini ta’minlash, real YaMM o‘sishini barqarorlashtirish va inflyatsiya ta’sirini minimallashtirish vazifasini qo‘yadi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida narxlar beqarorligi, yuqori inflyatsiya va global zanjirlardagi uzilishlar nominal va real iqtisodiy ko‘rsatkichlar o‘rtasidagi tafovutni yanada keskinlashtirmoqda. Ushbu sharoitda, ayniqsa rivojlanayotgan mamlakatlarda, iqtisodiy o‘sishning real sur’atlarini aniq baholash va shu asosda samarali siyosat yuritish tobora murakkablashmoqda. Mavjud nazariy va amaliy yondashuvlarga qaramay, inflyatsiya ta’sirini hisobga olgan holda milliy mahsulot ko‘rsatkichlarini chuqur tahlil qilish, ularning nisbatini optimallashtirish va barqaror iqtisodiy o‘sishga erishish yo‘llarini izlash hozirgi kunda hal qilinmagan va dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. Ayniqsa, O‘zbekiston kabi transformatsiya davrini boshdan kechirayotgan iqtisodiyotlarda, milliy mahsulotning sifati, tarkibiy o‘zgarishlar va narx omilining ta’siri chuqur ilmiy asoslangan tahlilni talab etadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi xalqaro va milliy iqtisodiy adabiyotlarda keng yoritilgan bo‘lib, ko‘plab olimlar bu yo‘nalishda fundamental tadqiqotlar olib borganlar. Jon Meynard Keyns [3] o‘zining “Ish bilan bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi” asarida iqtisodiy tsikllar va makroiqtisodiy muvozanat muammolarini o‘rganib, YaMM dinamikasi va unga ta’sir etuv ...