KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yilda jami o'rmon fondi 11.9 million gektarni tashkil etgan bo'lib, uning katta qismini ochiq urug'li o'simliklar, xususan, archa va ignabarglilar egallaydi [1]. Bu ko'rsatkich respublikaning umumiy hududining qariyb 26% ini tashkil qiladi, bu esa ushbu o'simlik turlarining ekologik va iqtisodiy ahamiyatini yaqqol ko'rsatadi. Jahon miqyosida ochiq urug'lilar o'rmonlari sayyoramizning quruqlikdagi biomassasining taxminan 30% ini tashkil etadi va yiliga 50 milliard tonnadan ortiq karbonat angidridni fotosintez jarayonida o'zlashtiradi [2]. Bu global iqlim o'zgarishlari sharoitida ularning ahamiyatini yanada oshiradi. Bundan tashqari, ochiq urug'li o'simliklarning yog'och sanoatidagi ulushi dunyo bo'yicha qariyb 600 milliard AQSh dollariga baholanadi [3], bu ularning iqtisodiy salohiyatini ko'rsatadi. Mazkur o'simliklarning dorivor va estetik qadrini ham hisobga olsak, ularni chuqur o'rganish zarurati dolzarb ahamiyat kasb etadi. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarb bo'lishining sabablari ko'p. Global iqlim o'zgarishlari, bioxilma-xillikning pasayishi va o'rmon resurslarining haddan tashqari ekspluatatsiyasi sharoitida ochiq urug'lilarni har tomonlama tadqiq etish, ularning ekologik barqarorligini ta'minlash va amaliy ahamiyatini oshirish muhim masala hisoblanadi. O'zbekistonning tog'li va cho'l hududlarida ochiq urug'lilarning noyob populyatsiyalari mavjud bo'lib, ularning genetik xilma-xilligini saqlash, tarqalish qonuniyatlarini aniqlash va ularni iqtisodiyotga samarali jalb etish bo'yicha ilmiy asoslangan yechimlar yetishmasligi sezilmoqda. Ayniqsa, respublikadagi ignabarglilar, jumladan, archa turlarining biologik xususiyatlari, ekologik talablari va ularni tiklash strategiyalari bo'yicha chuqur tadqiqotlar hali ham cheklangan [4]. Mavjud muammolar qatoriga ochiq urug'lilarni inson omili ta'siridan himoya qilish, ularning tabiatdagi rolini yanada aniqlash va ilmiy asoslangan tarzda ulardan foydalanish metodologiyasini ishlab chiqish kiradi. Ochiq urug'lilarning o'rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda ancha yuqori bo'lib, ko'plab yetakchi olimlar bu sohada muhim kashfiyotlarga erishganlar. Masalan, amerikalik botanik K. V. Teylor (K.V. Taylor, 1967) ochiq urug'lilarning evolyutsion tarixini va ularning urug' shakllanishidagi o'ziga xosliklarini chuqur tahlil qilib, paleobotanika sohasiga katta hissa qo'shgan [5]. Yapon oli ...