KURS ISHI

KIRISH Bugungi kunda dunyo bo‘ylab foydali qazilmalarni ochiq usulda qazib olish texnologiyalari jadal rivojlanib bormoqda. Jahon tog‘-kon sanoati bozori hajmi 2023-yilning yakuniga ko‘ra 1.5 trillion dollardan oshib, kelgusi besh yilda o‘rtacha 5.8% o‘sish sur'atini ko‘rsatishi kutilmoqda [1]. O‘zbekiston Respublikasida ham ushbu soha iqtisodiyotning asosiy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, 2023-yilda foydali qazilmalarni qazib olish va qayta ishlash sanoati yalpi ichki mahsulotning 15% dan ortig‘ini tashkil etdi [2]. Ayniqsa, Angren ko‘mir koni singari yirik konlarda ko‘mir va boshqa foydali qazilmalarni qazib olish hajmi yil sayin ortib bormoqda, bu esa o‘z navbatida tog‘-kon texnikasiga bo‘lgan talabni yanada oshiradi. Biroq, texnikalarni optimal tanlash va ulardan samarali foydalanish masalalari bugungi kunda dolzarb muammolardan biri hisoblanadi, chunki noto‘g‘ri tanlangan texnika majmui ishlab chiqarish xarajatlarining oshib ketishiga, texnik nosozliklar ko‘payishiga va umuman konchilik faoliyatining samaradorligining pasayishiga olib kelishi mumkin. Mazkur mavzuning dolzarbligi shundaki, texnikalarning optimal tarkibini aniqlash orqali konchilik korxonalarining iqtisodiy samaradorligini aniq miqdorda yaxshilash imkonini beradi mumkin. Hozirgi kunda ko‘plab konlarda texnikalarni tanlash jarayonida texnik-iqtisodiy asoslash yetarli darajada olib borilmasligi, yangi texnologiyalarni joriy etishda xavflarni baholashning sustligi va mavjud texnikalar parkining eskirganligi kabi muammolar mavjud. Bu esa Angren ko‘mir koni kabi strategik ahamiyatga ega bo‘lgan obyektlarda ham ishlab chiqarish intensivligini cheklab, resurslardan foydalanish samaradorligini pasaytirishiga olib keladi. Shu bois, zamonaviy tadqiqot usullaridan foydalangan holda, Angren ko‘mir koni kon sharoitlariga mos keladigan eng samarali va iqtisodiy jihatdan maqbul tog‘-kon texnikasining optimal tarkibini aniqlash bugungi kunning muhim vazifalaridan biridir. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy ilmiy adabiyotlarda keng yoritilgan. Jahon ilm-fani vakillaridan D. S. Steeves va K. J. S. MacLeod (2019) o‘z tadqiqotlarida ochiq konlarda mashina parkini optimallashtirish uchun matematik modellashtirish usullaridan foydalanishning muhimligini ta’kidlab, optimal tarkibni aniqlashda texnik-iqtisodiy mezonlarning rolini ko‘rsatib o‘tganlar [3]. M. E. Ozbay (2020) ochiq konlarda eksk ...