KURS ISHI

KIRISH Jahon iqtisodiyotida oligopolistik bozorlar ulushi tobora ortib bormoqda, bu esa global yalpi ichki mahsulotning (YaIM) qariyb 35-40% ni tashkil etadi [1]. Xususan, yuqori texnologiyalar, telekommunikatsiya, avtomobilsozlik, energetika kabi strategik tarmoqlarda bir nechta yirik kompaniyalar ustunlik qilmoqda. Masalan, global smartfon bozorida 2023-yilda atigi uchta kompaniya – Samsung, Apple va Xiaomi umumiy bozorning 60% dan ortig‘ini egallagan [2]. O‘zbekistonda ham raqobatni rivojlantirish va iste’molchilar huquqlarini himoya qilish siyosati faol olib borilayotganiga qaramay, ayrim muhim tarmoqlarda oligopolistik tendensiyalar yaqqol kuzatilmoqda. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi maʼlumotlariga ko‘ra, 2023-yilda mobil aloqa xizmatlari bozorining 90% dan ortig‘i ikki yirik operator tomonidan nazorat qilinmoqda [3], avtomobilsozlik va sement sanoatida ham yuqori konsentratsiya darajasi saqlanib qolmoqda [4]. Bu holat milliy iqtisodiyotning samaradorligi, innovatsion rivojlanish va iste’molchilar farovonligiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Oligopoliya sharoitida firmalarning strategik xulq-atvori va ular o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik murakkab bozor dinamikasini yuzaga keltiradi. Ushbu mavzu hozirgi kunda ayniqsa dolzarb bo‘lib, bozordagi raqobat muhitini baholash, samarali tartibga solish mexanizmlarini ishlab chiqish va kompaniyalarning barqaror rivojlanish strategiyalarini shakllantirish uchun fundamental ahamiyat kasb etadi. Chunki oligopolistik bozorlarda narx, ishlab chiqarish hajmi va innovatsiyalar borasidagi qarorlar faqat firmaning o‘z ichki imkoniyatlariga bog‘liq bo‘lmay, balki raqiblarining kutilayotgan harakatlari bilan ham uzviy bog‘liqdir. Ushbu murakkab o‘zaro ta’sirlarni tahlil qilish uchun esa o‘yinlar nazariyasi kabi zamonaviy matematik usullar beqiyos vosita hisoblanadi. Amaliy jihatdan, bu tadqiqot oligopolistik bozorlarda faoliyat yuritayotgan firmalar uchun samarali raqobat strategiyalarini ishlab chiqishga xizmat qiladi, shu bilan birga, davlat tartibga soluvchi organlariga adolatli raqobat muhitini yaratish bo‘yicha asoslangan tavsiyalar beradi. Oligopoliya va o‘yinlar nazariyasi bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar XIX asr oxiridan boshlab faol olib borilmoqda. Antoine Cournot (1838) o‘zining “Boylikning matematik tamoyillari” asarida oligopoliyaning asosiy modellaridan birini, ya’ni firmal ...