KURS ISHI

KIRISH Ombor zararkunandalari sababli jahon bo‘yicha har yili taxminan 10-30% gacha don va qishloq xo‘jaligi mahsulotlari yo‘qotiladi, ba’zi holatlarda bu ko‘rsatkich 50% gacha yetishi mumkin [1]. BMTning Oziq-ovqat va qishloq xo‘jaligi tashkiloti (FAO) ma’lumotlariga ko‘ra, rivojlanayotgan mamlakatlarda saqlanadigan oziq-ovqat zaxiralarining 20-30 foizi zararkunandalar tomonidan yo‘q qilinadi, bu esa global oziq-ovqat xavfsizligiga jiddiy tahdid soladi [2]. O‘zbekistonda esa don mahsulotlari ishlab chiqarish hajmi 2023-yilda 7,8 million tonnani tashkil etgan bo‘lsa [3], qishloq xo‘jaligi mahsulotlarini saqlash vaqtida turli zararkunandalar tufayli yillik yo‘qotishlar umumiy hosilning o‘rtacha 5-15% ini tashkil etadi, bu esa iqtisodiyotga milliardlab so‘m zarar yetkazadi [4]. Ayniqsa, don, paxta tolasi, dukkakli ekinlar va quritilgan meva-sabzavotlar ombor sharoitida ko‘pincha zararkunandalarning hujumiga uchraydi. Ushbu mavzu bugungi kunda oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash, qishloq xo‘jaligi mahsulotlarining sifatini saqlash va eksport salohiyatini oshirish nuqtai nazaridan g‘oyatda dolzarbdir. Global iqlim o‘zgarishlari, savdo aloqalarining kengayishi va yangi zararkunandalar turlarining paydo bo‘lishi yoki mavjud turlarning invaziv xususiyatga ega bo‘lishi ushbu muammoga yangicha yondashuvlarni talab qilmoqda. Mavjud kurash usullari ko‘pincha kimyoviy vositalarga asoslangan bo‘lib, ular atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatishi va mahsulotlarda qoldiq moddalar to‘planishiga olib kelishi mumkin [5]. Shu sababli, ekologik xavfsiz va iqtisodiy jihatdan samarali bo‘lgan integratsiyalashgan zararkunandalar nazorati (IPM) tizimlarini ishlab chiqish va joriy etishga bo‘lgan ehtiyoj tobora ortib bormoqda. Bunday kompleks yondashuvlar zararkunandalarning biologik xususiyatlarini chuqur o‘rganish va ularning hayot siklini hisobga olgan holda kurash strategiyalarini ishlab chiqishni talab etadi. Ombor zararkunandalari muammosi uzoq yillardan buyon olimlar e’tiborini tortib kelgan. Jahon miqyosida P.W. Cichocki (2001) saqlanayotgan mahsulotlardagi hasharotlar populyatsiyasining dinamikasi va ularni monitoring qilish usullarini tadqiq qilgan [6]. J.K. Naylor (2007) esa zararkunandalarning mahsulotlarga yetkazadigan iqtisodiy zararini baholash modellari va oldini olish strategiyalarini ishlab chiqqan [7]. R.J. Lardner (2015) zararkunandalarga qarshi kurashda biologi ...