KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda mamlakat yalpi ichki mahsuloti (YaIM) 89,8 milliard dollarni tashkil etib, aholi jon boshiga YaIM 2496 dollarga yetdi [1]. Ish haqi fondi esa 2023-yil yakuni bo'yicha 197 trillion so'mni tashkil etib, bu umumiy YaIMning taxminan 20% ga tengdir [2]. Aholining umumiy daromadlari tarkibida mehnat faoliyatidan olinadigan daromadlar 73,5%ni tashkil etgan bo'lib, bu raqam omilli daromadlarning mamlakat iqtisodiy barqarorligidagi o'rni beqiyos ekanligini ko'rsatadi [3]. Biroq, mehnat bozorida ish haqi o'rtasidagi tafovutlar saqlanib qolmoqda; masalan, 2023-yilda eng yuqori o'rtacha ish haqi moliyaviy va sug'urta faoliyatida (11,8 mln so'm) qayd etilgan bo'lsa, eng past ko'rsatkich sog'liqni saqlash va ijtimoiy xizmatlar sohasida (3,1 mln so'm) kuzatildi [4]. Ushbu tafovutlar aholining ijtimoiy qatlamlanishiga, mehnat resurslarining notekis taqsimlanishiga va umumiy iqtisodiy rivojlanish sur'atlariga salbiy ta'sir ko'rsatishi mumkin. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida ro'y berayotgan global transformatsiyalar, raqamlashtirishning kengayishi va mehnat bozoridagi strukturaviy o'zgarishlar omilli daromadlar va ish haqi shakllanishiga yangicha yondashuvlarni talab qilmoqda. O'zbekiston iqtisodiyotidagi mavjud ish haqi shakllanishi tizimi xalqaro amaliyotdagi ilg'or tajribalar va zamonaviy iqtisodiy nazariyalar talablariga to'liq javob bermayapti. Xususan, mehnat unumdorligi o'sishi bilan ish haqi o'rtasidagi mutanosiblikni ta'minlash, inson kapitaliga investitsiyalarni rag'batlantirish va mehnat bozoridagi raqobatni oshirish orqali adolatli ish haqi shakllanishiga erishish dolzarb muammolar sirasiga kiradi. Ushbu muammolarni hal etish, shubhasiz, iqtisodiy o'sishni rag'batlantirish, aholi turmush darajasini oshirish va ijtimoiy adolatni ta'minlash uchun zarurdir. Mavzuning o'rganilganlik darajasi. Omilli daromadlar va ish haqi shakllanishi masalalari iqtisodiy nazariyaning eng muhim yo'nalishlaridan biri bo'lib, ushbu sohada bir qator taniqli olimlar fundamental tadqiqotlar olib borganlar. Adam Smith (1776) o'zining "Xalqlar boyligining tabiati va sabablari to'g'risida tadqiqot" asarida mehnatning qiymat nazariyasini ishlab chiqib, ish haqining mehnat taklifi va talabi, mehnat sharoitlari va kasbiy xavflarga bog'liqligini asoslab berdi [5]. David Ricardo (1817) o'z navbatida, "Siyos ...