KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda 2023-yil yakunlari bo'yicha umumiy ta'lim maktablari bitiruvchilarining 75.3%i oliy ta'lim muassasalariga qabul qilish imtihonlarida ona tili fanidan yetarli ball to'play olmagan [1]. Mazkur ko'rsatkich, respublikada ta'lim sifatini oshirishga qaratilgan keng ko'lamli islohotlarga qaramay, ona tili va adabiyot fanlari bo'yicha o'quvchilarning savodxonlik darajasida jiddiy muammolar mavjudligini ko'rsatmoqda. Xususan, tinish belgilarni to'g'ri qo'llashdagi xatolar yozma nutqda fikrni aniq ifodalashga to'sqinlik qilib, o'qish savodxonligi darajasiga ham salbiy ta'sir ko'rsatadi. UNESCOning 2022-yildagi hisobotida qayd etilishicha, dunyo bo'ylab boshlang'ich maktab o'quvchilarining qariyb 50%i o'qish va yozish ko'nikmalarida minimal savodxonlik darajasiga erisha olmagan, bu esa har bir davlatning iqtisodiy rivojlanishi va ijtimoiy barqarorligi uchun sezilarli xavf tug'diradi [2]. Bugungi globallashuv va axborot texnologiyalari davrida yozma muloqotning ahamiyati yanada ortib bormoqda. Elektron pochta, ijtimoiy tarmoqlar va boshqa raqamli platformalarda to'g'ri va aniq yozish qobiliyati shaxsiy va kasbiy muvaffaqiyatning muhim omiliga aylangan. Biroq, ta'lim muassasalarida tinish belgilarni o'qitish metodologiyasi ko'pincha eskirgan bo'lib, o'quvchilarning real hayotdagi muloqot ehtiyojlarini qondirmayapti. O'zbekiston Milliy universiteti tomonidan o'tkazilgan so'rovnomaga ko'ra, talabalarning 60%dan ortig'i maktabda tinish belgilar mavzusini zerikarli va amaliy ahamiyatga ega emas deb hisoblagan [3]. Bu esa mavjud o'quv dasturlarini qayta ko'rib chiqish va tinish belgilarni o'qitishda yangi, interaktiv va kontekstga asoslangan yondashuvlarni joriy etish zaruratini keltirib chiqarmoqda. Mazkur kurs ishi aynan shu bo'shliqni to'ldirishga va ona tili darslarida tinish belgilar bo'yicha bilimlarni shakllantirishning samarali yo'llarini tadqiq etishga qaratilgan. Mavzu bo'yicha xalqaro miqyosda ko'plab tadqiqotlar olib borilgan. Amerikalik lingvodidaktika mutaxassisi Charles F. Hockett (1960) tilning struktoraviy jihatlarini, jumladan, tinish belgilarining nutq jarayonidagi funksional ahamiyatini nazariy jihatdan asoslab bergan [4]. Britaniyalik kognitiv lingvist Ray Jackendoff (1983) tinish belgilarining inson ongida matnni qayta ishlash va ma'no hosil qilishdagi rolini kognitiv nuqtai nazardan tahlil qilgan [5]. Kanadalik pedagog John Hatti ...