KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasi Xalq taʼlimi vazirligi maʼlumotlariga ko‘ra, 2023-2024 o‘quv yilida umumtaʼlim maktablarida o‘zbek tilini o‘qitish bo‘yicha ajratilgan soatlar hajmi 30% ga oshirilgan bo‘lsa-da [1], tilshunoslikning fundamental tushunchalaridan biri bo‘lgan so‘z turkumlari nazariyasini chuqur o‘zlashtirish va uni amaliyotda qo‘llashda qator tizimli muammolar kuzatilmoqda. Xususan, O‘zbekiston Davlat Test Markazi tomonidan o‘tkazilgan so‘rovnomalar natijalariga ko‘ra, abituriyentlarning o‘zbek tili grammatikasi, jumladan, so‘z turkumlarini aniqlash va ularning funksional xususiyatlarini tushunish bo‘yicha o‘zlashtirish darajasi o‘rtacha 65% ni tashkil etadi [2]. Bu ko‘rsatkich rivojlangan mamlakatlarning taʼlim tizimlaridagi ona tilini o‘qitish samaradorligidan taxminan 15-20% pastdir [3]. Shu bilan birga, zamonaviy axborot texnologiyalari, jumladan, tabiiy tilni qayta ishlash (NLP) va sunʼiy intellektga asoslangan tahliliy tizimlarni yaratishda o‘zbek tilining morfologik va sintaktik xususiyatlarini, jumladan, so‘z turkumlari tasnifini aniq belgilash zarurati yildan yilga ortib bormoqda. Kognitiv lingvistika va korpus lingvistikasi metodologiyalarini o‘zbek tili materiallariga tatbiq etish orqali so‘z turkumlarining funktsional va kontekstual xususiyatlarini chuqur o‘rganish, tilning boy imkoniyatlarini to‘liq ochib berish va taʼlim jarayonida zamonaviy yondashuvlarni joriy etishga xizmat qiladi. Bugungi kunda o‘zbek tilida so‘z turkumlari nazariyasi doirasida hal etilmagan bir qator muammolar mavjud. Jumladan, baʼzi so‘z turkumlarining (masalan, ravishlar va ko‘makchilarning) aniq tasnif mezonlari, ularning chegaralari va o‘zaro o‘tish hodisalari yuzasidan munozarali masalalar saqlanib qolmoqda. Agglyutinativ til sifatida o‘zbek tilida fleksiya jarayonlari va so‘z yasalishi mexanizmlari so‘z turkumlarining shakliy o‘zgarishiga katta taʼsir ko‘rsatadi, bu esa ularni aniqlashda murakkabliklar tug‘diradi. Shuningdek, so‘z turkumlarining funksional xususiyatlarini zamonaviy korpus lingvistikasi maʼlumotlari asosida tahlil qilish va ularning nutqiy vaziyatdagi o‘zgarishlarini ilmiy jihatdan asoslash zarurati mavjud. Ona tili va adabiyot darslarida so‘z turkumlarini o‘qitish metodikasini takomillashtirish, interfaol usullarni joriy etish orqali o‘quvchilarning ushbu mavzuni chuqur o‘zlashtirishiga erishish dolzarb vazifadir. O‘zbekistonning raqam ...