KURS ISHI

KIRISH Qizil kitobga kiritilgan sut emizuvchilar va ularning biologiyasi masalasi bugungi kunda dunyo miqyosida va Oʻzbekiston uchun ham alohida dolzarblik kasb etadi. Oʻzbekiston ekotizimlarida biologik xilma-xillikning pasayish sur’ati xavotir uygʻotmoqda. Oxirgi 30 yil ichida Oʻzbekistonda sut emizuvchilarning 15 turi yoʻqolib borish xavfi ostida deb topilgan boʻlsa [1], shundan 8 turi "xavf ostida" (Endangered), 5 turi esa "zaif" (Vulnerable) maqomiga ega [2]. Jahon miqyosida esa sut emizuvchilarning 25% dan ortigʻi yoʻqolib borish xavfi ostida turibdi [3]. Global biologik xilma-xillikni saqlashga yoʻnaltirilgan xalqaro loyihalarning umumiy hajmi 2023-yilda 1,5 milliard AQSH dollaridan oshdi [4], bu esa ushbu muammoning global miqyosdagi ahamiyatini koʻrsatadi. Oʻzbekistonda yovvoyi tabiatni muhofaza qilishga yoʻnaltirilgan davlat byudjeti mablagʻlari soʻnggi besh yilda oʻrtacha 15% ga oshganiga qaramay [5], ushbu turlarning populyatsiyalari soni kamayishda davom etmoqda, bu esa mavjud choralar yetarli emasligini anglatadi. Mavjud tadqiqotlar shuni koʻrsatadiki, Qizil kitobga kiritilgan sut emizuvchilar populyatsiyasining kamayishi nafaqat ekologik muammolarga, balki mahalliy hamjamiyatlarning barqaror rivojlanishiga ham salbiy taʼsir koʻrsatadi. Ushbu turlarning ekotizimdagi oʻrni va biologik xususiyatlarini chuqur oʻrganish ularni saqlash boʻyicha samarali strategiyalar ishlab chiqish uchun asos boʻladi. Oʻzbekistonning noyob tabiiy sharoitlari va endemik turlarning mavjudligi ularning biologiyasini oʻrganishni yanada muhim qiladi. Biroq, Qizil kitobga kiritilgan sut emizuvchilarning populyatsiya dinamikasi, tarqalish areallari va yashash sharoitlariga taʼsir etuvchi antropogen omillar boʻyicha kompleks va tizimli tadqiqotlar hali ham cheklangan. Ayniqsa, global iqlim oʻzgarishlari va inson faoliyatining oʻziga xos taʼsirlari doirasida bu turlarni himoya qilish mexanizmlarini optimallashtirish zaruriyati mavjud. Shuningdek, ularni saqlashda xalqaro tajribalarni Oʻzbekiston sharoitlariga moslashtirish va yangi, innovatsion yechimlarni taklif etish dolzarb vazifa hisoblanadi. Mavzuning oʻrganilganlik darajasi xalqaro va mahalliy miqyosda turli darajada boʻlsada, aniq boʻshliqlar mavjud. Jahon miqyosida ekologlar va biologlar yoʻqolib borayotgan turlarni oʻrganishga katta hissa qoʻshganlar. Misol uchun, Edward O. Wilson (1992) oʻzining "Biologik xilma- ...