KURS ISHI

KIRISH O'zbekiston Respublikasining davlat byudjeti daromadlari 2023-yilda YaIMga nisbatan 22,7% ni tashkil etib, oldingi yilga nisbatan 0,3% pasayish kuzatilgan bo'lsa-da, soliq tushumlari 2022-yilga nisbatan 16,5% ga o'sgan va bu byudjet-soliq siyosatining iqtisodiy barqarorlikni ta'minlashdagi muhim rolini ko'rsatadi [1]. Xususan, 2023-yil yakunlari bo'yicha soliq tushumlarining jami davlat byudjeti daromadlaridagi ulushi 89,7% ga yetdi, bu davlatning ijtimoiy va iqtisi-odiy dasturlarni moliyalashtirish imkoniyatlarini kengaytiradi [2]. Shu bilan birga, yashirin iqtisodiyotning YaIMdagi ulushi 2023-yilda 40% atrofida ekanligi taxmin qilinmoqda, bu esa soliq bazasining to'liq shakllanmasligiga va byudjet tushumlarining potentsial yo'qotilishiga olib keladi [3]. Ushbu holat, davlatning iqtisodiy o'sish sur'atlarini saqlab qolish va aholining turmush farovonligini oshirish maqsadida byudjet-soliq siyosatini doimiy ravishda takomillashtirish zaruratini yuzaga keltiradi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotida kuzatilayotgan global inqirozlar, geosiyosiy keskinliklar va iqlim o'zgarishlari O'zbekiston iqtisodiyotiga ham o'z ta'sirini ko'rsatmoqda. Bu sharoitlarda davlatning fiskal imkoniyatlarini mustahkamlash, soliq yukini optimallashtirish, investitsion muhitni yaxshilash va iqtisodiyotni diversifikatsiya qilish byudjet-soliq siyosatining asosiy ustuvor yo'nalishlaridan hisoblanadi. Mamlakatda amalga oshirilayotgan islohotlar natijasida soliq ma'muriyatchiligi tizimi takomillashib, soliq bazasi kengaymoqda, ammo yashirin iqtisodiyotga qarshi kurashish, byudjet mablag'laridan samarali foydalanish va mahalliy byudjetlarning mustaqilligini oshirish bo'yicha hal etilmagan muammolar mavjud. Ayniqsa, soliq imtiyozlarining samaradorligini baholash, soliq siyosatining mintaqaviy rivojlanishga ta'sirini tahlil qilish va innovatsion iqtisodiyotni qo'llab-quvvatlash uchun fiskal mexanizmlarni ishlab chiqish dolzarb hisoblanadi. Mavzuning o'rganilganlik darajasi bo'yicha jahon miqyosida ko'plab ilmiy tadqiqotlar olib borilgan. Xususan, John Maynard Keynes (1936) o'zining "Bandlik, foiz va pulning umumiy nazariyasi" asarida fiskal siyosatning iqtisodiy faollikni rag'batlantirishdagi rolini chuqur tahlil qilgan va byudjet xarajatlari hamda soliqlar orqali agregat talabga ta'sir o'tkazish mexanizmlarini asoslab bergan [4]. Arthur Laffer (1970-yillar) esa "Laffer egri chizig' ...