KURS ISHI

KIRISH O‘zbekiston Respublikasining soliq siyosati iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash, investitsion muhitni yaxshilash va aholi farovonligini oshirishda markaziy o‘rin tutadi. O‘zbekiston Respublikasi Davlat soliq qo‘mitasi ma’lumotlariga ko‘ra, 2023-yilda davlat budjetiga soliq tushumlari 182,7 trillion so‘mni tashkil etgan bo‘lib [1], bu yalpi ichki mahsulotning (YIM) qariyb 17,5% iga tengdir [2]. Xususan, QQS tushumlari 24,3% ga oshib, 56,1 trillion so‘mga yetgan bo‘lsa, yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig‘i 20,8% ga o‘sib, 45,9 trillion so‘mni tashkil etgan [1]. Soliq tizimining samaradorligi va shaffofligi mamlakat iqtisodiyotining raqobatbardoshligini belgilovchi asosiy omillardan biri bo‘lib, bugungi kunda raqamli iqtisodiyotning jadal rivojlanishi sharoitida soliq ma’muriyatchiligini modernizatsiya qilish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Masalan, elektron hisob-fakturalar tizimining joriy etilishi natijasida soliqqa tortiladigan bazaning kengayishi va yashirin iqtisodiyot ulushining kamayishi kuzatilmoqda, 2023-yilda yashirin iqtisodiyotga qarshi kurash bo‘yicha amalga oshirilgan chora-tadbirlar natijasida qariyb 3,5 trillion so‘mlik qo‘shimcha soliq tushumlari ta’minlangan [3]. Mavjud soliq siyosati iqtisodiyotda hali ham hal etilmagan qator muammolarni o‘z ichiga oladi. Jumladan, soliq yuki ba’zi sektorlar uchun yuqoriligicha qolayotganligi, soliq imtiyozlarining samaradorligini baholash mexanizmlarining yetarli darajada rivojlanmaganligi, shuningdek, soliq ma’muriyatchiligida inson omilining ta’siri yuqoriligi yashirin iqtisodiyotning saqlanib qolishiga sharoit yaratmoqda. Xalqaro Valyuta Jamg‘armasining 2022-yilgi hisobotiga ko‘ra, O‘zbekistonda yashirin iqtisodiyotning YIMdagi ulushi 35% atrofida baholanmoqda [4], bu soliq bazasini sezilarli darajada toraytiradi va davlat budjetining daromad qismiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Bundan tashqari, korxonalarning raqobatbardoshligini oshirishga qaratilgan soliq siyosati choralarini ishlab chiqish va ularni samarali amalga oshirish, ayniqsa, kichik va o‘rta biznesni qo‘llab-quvvatlash mexanizmlarini takomillashtirish zarurati mavjud. Mazkur kurs ishi aynan shu kabi muammolarni chuqur tahlil qilish va ularga yechim topishga qaratilgan. Soliq siyosatining nazariy asoslari va amaliyotini o‘rganish bo‘yicha jahon olimlari tomonidan salmoqli tadqiqotlar olib borilgan. Richard Musgrave (1959) soliqlar ...