KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonning iqtisodiy islohotlar yo'lidagi faol harakatlari, jumladan, bozor iqtisodiyoti tamoyillarini joriy etish va raqobatni rivojlantirishga qaratilgan sa'y-harakatlariga qaramay, mamlakat iqtisodiyotining ayrim tarmoqlarida monopoliya tendensiyalari saqlanib qolmoqda. O'zbekiston Respublikasi Prezidenti huzuridagi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yil yakuni bo'yicha bozorlarda hukmron mavqega ega bo'lgan subyektlar soni 189 ta bo'lib, ularning mahsulot va xizmatlari yalpi ichki mahsulotning (YaIM) qariyb 35% ini tashkil etdi [1]. Jumladan, energetika, transport va telekommunikatsiya kabi strategik tarmoqlarda davlat ishtirokidagi korxonalarining ulushi yuqoriligicha qolmoqda, masalan, "O'ztransgaz" AJ tabiiy gaz ta'minotida 90% dan ortiq bozorni egallaydi, "O'zbekiston temir yo'llari" AJ esa yuk va yo'lovchi tashish xizmatlarining mutlaq monopoliyasi hisoblanadi [2]. Bu holat narx shakllanishiga salbiy ta'sir ko'rsatib, iste'molchilar tanlovini cheklash bilan birga, iqtisodiy samaradorlikni pasaytirishi va innovatsiyalarni susaytirishi mumkin. Shu sababli, O'zbekistonda monopoliya darajasini chuqur tahlil qilish va uning iqtisodiy-ijtimoiy oqibatlarini baholash, samarali raqobat siyosatini shakllantirish uchun muhim ahamiyat kasb etadi. Ushbu mavzu bugungi kunda ayniqsa dolzarbdir, chunki O'zbekiston Jahon savdo tashkilotiga (JST) a'zo bo'lish jarayonida bo'lib, bu jarayon bozorlarni yanada erkinlashtirishni va raqobat muhitini mustahkamlashni talab qiladi [3]. Mamlakat iqtisodiyotida davlat ulushini qisqartirish va xususiylashtirish jarayonlari faol olib borilayotganiga qaramay, amalda ba'zi yirik korxonalar, xususan, "O'zbekneftgaz", "UzAuto Motors" kabi subyektlar o'z sohalarida sezilarli bozor kuchi bilan ishlamoqda. Masalan, 2023-yilda avtomobil ishlab chiqarish bozorida "UzAuto Motors" ulushi 95% dan oshganligi kuzatildi, bu esa ichki bozorda raqobatning sustligidan dalolat beradi [4]. Shu bilan birga, monopoliya sharoitida narxli diskriminatsiya va bozorga kirish to'siqlari kabi muammolar kichik va o'rta biznes rivojlanishiga to'sqinlik qilib, iqtisodiy o'sish sur'atlarini sekinlashtirishi mumkin. Shuning uchun, mamlakatning barqaror iqtisodiy taraqqiyotini ta'minlash va investitsiya muhitini yaxshilash maqsadida monopoliyaning salbiy oqibatlarini bartaraf etishga qaratilgan tizimli yondashuvlarni ishlab chiqish zarur ...