KURS ISHI

KIRISH O'zbekistonda soliq siyosatining ustuvor yo'nalishlari global iqtisodiy o'zgarishlar va mamlakatning barqaror rivojlanish strategiyalari sharoitida alohida dolzarblik kasb etmoqda. O'zbekiston Respublikasi Statistika agentligi ma'lumotlariga ko'ra, 2023-yilda davlat byudjeti daromadlarining 80% dan ortig'i soliq tushumlari hisobidan shakllangan bo'lib, bu ko'rsatkich 2022-yilga nisbatan 12% ga o'sgan [1]. Xususan, qo'shilgan qiymat solig'i (QQS) tushumlari umumiy soliq daromadlarining qariyb 30% ini tashkil etgan, yuridik shaxslardan olinadigan foyda solig'i esa 25% ni tashkil qilib, bu sohadagi fiskal ahamiyatni yaqqol ko'rsatadi [2]. Soliq siyosati nafaqat byudjetni shakllantirishning asosiy vositasi, balki investitsiya muhitini yaxshilash, tadbirkorlikni qo'llab-quvvatlash va aholi farovonligini oshirishda ham muhim rol o'ynaydi. Bu sohada amalga oshirilayotgan islohotlar xalqaro valyuta zaxiralarini oshirishga ham xizmat qiladi, chunki 2023-yil yakuni bo'yicha O'zbekistonning xalqaro valyuta zaxiralari 35,2 milliard dollarni tashkil etgan bo'lib, bu 2022-yilga nisbatan 10,5% ga o'sishni ko'rsatadi [3]. Mazkur kurs ishi aynan shu fundamental mexanizmlarni o'rganish va ularning mamlakat iqtisodiyotiga ta'sirini baholashga qaratilgan. Bugungi kunda O'zbekiston iqtisodiyotini erkinlashtirish va bozor mexanizmlarini joriy etish sharoitida soliq siyosatini takomillashtirish dolzarb vazifalardan biridir. An'anaviy fiskal siyosat vositalari doimiy ravishda o'zgarib borayotgan global va mahalliy iqtisodiy sharoitlarga moslashishda qator muammolarga duch kelmoqda. Masalan, norasmiy sektorning hajmi hamon yuqoriligicha qolmoqda, bu esa soliq bazasini kengaytirishga to'sqinlik qiladi va soliq yuki notekis taqsimlanishiga olib keladi [4]. Shuningdek, soliq ma'muriyatchiligidagi ba'zi kamchiliklar, jumladan, soliq nazoratining samarasizligi va soliq to'lovchilar uchun murakkabliklar, tadbirkorlik faolligini cheklab qo'yishi mumkin [5]. Davlatning iqtisodiyotni tartibga solish funksiyasida soliq siyosatining o'rni beqiyosdir, ammo hozirgi tizimda soliq imtiyozlarining samaradorligini baholash, progressiv soliqqa tortish mexanizmlarini takomillashtirish va soliq yukini optimallashtirish bo'yicha qator hal etilmagan masalalar mavjud. Ayniqsa, raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi va global savdoning o'zgarishi yangi turdagi soliqqa tortish mexanizmlarini talab qi ...