KURS ISHI

KIRISH O‘zbekistonda noyob o‘simlik turlarini saqlashga yo‘naltirilgan davlat dasturlari doirasida 2023-yilda 20 dan ortiq yangi muhofaza etiladigan hududlar tashkil etildi va mavjudlari kengaytirildi, bu esa respublika hududining 14% dan ortig‘ini egallaydi [1]. Bioxilma-xillikni saqlash bo‘yicha global strategiyalar umumiy ekologik qiymati 33 trillion AQSH dollariga baholanayotgan ekotizim xizmatlarining barqarorligini ta’minlashga qaratilgan [2]. Biroq, O‘zbekiston florasida Palnomalar qabilasiga mansub turlarning aniq populyatsiya holati, ularning genetik xilma-xilligi va tabiatda kamayib borish sabablari chuqur o‘rganilmagan. Ushbu qabilaning o‘simliklari ekotizimlarning muhim tarkibiy qismi bo‘lib, ularning yo‘qolishi umumiy bioxilma-xillikka salbiy ta’sir ko‘rsatishi, shu bilan birga, mahalliy xalq xo‘jaligi uchun muhim xususiyatlarga ega bo‘lgan turlarning yo‘qolishiga olib kelishi mumkin [3]. Palnomalarning ayrim turlari dorivor xususiyatlarga ega bo‘lib, an’anaviy tibbiyotda keng qo‘llaniladi, biroq ularning resurslari ilmiy asosda baholanmagan va barqaror foydalanish mexanizmlari ishlab chiqilmagan [4]. Mazkur mavzu bugungi kunda o‘ta dolzarb ahamiyat kasb etadi, chunki iqlim o‘zgarishi, antropogen ta’sirlar va yashash muhitining buzilishi natijasida Palnomalar qabilasining ko‘plab turlari yo‘q bo‘lib ketish xavfi ostida turibdi [5]. Masalan, so‘nggi yigirma yil ichida dunyo bo‘yicha o‘simlik turlarining qariyb 20% i yo‘qolib borish xavfi ostida qolgan [6]. O‘zbekistonda esa, Qizil kitobga kiritilgan o‘simlik turlarining qariyb 70% i aynan populyatsiyalarining keskin kamayishi sababli himoyaga muhtoj [7]. Shu bilan birga, Palnomalar qabilasi vakillarini samarali saqlash va ulardan barqaror foydalanish bo‘yicha aniq ilmiy asoslangan strategiyalar, shu jumladan ex-situ va in-situ saqlash dasturlari yetarli darajada rivojlantirilmagan [8]. Ushbu tadqiqot nafaqat mavjud ilmiy bo‘shliqlarni to‘ldirishga xizmat qiladi, balki qabilaning ekologik rolini tushunish va kelajak avlodlar uchun saqlashga qaratilgan amaliy yechimlarni taqdim etish orqali mamlakat bioxilma-xilligini muhofaza qilish siyosatiga ham o‘z hissasini qo‘shadi. Mavzuning o‘rganilganlik darajasi xalqaro miqyosda ancha keng bo‘lsa-da, Palnomalar qabilasi doirasida o‘ziga xos muammolar mavjud. Charlz Darwin (1859) o‘zining "Turlarning kelib chiqishi" asarida o‘simliklarning tabiiy tanlan ...